برنو: سلطان تفنگ‌های گلنگدنی، از چک‌اسلواکی تا نماد غیرت زاگرس‌نشینان

تفنگ برنو (vz. ۲۴) یکی از ماندگارترین سلاح‌های سبک تاریخ معاصر ایران است که نه‌تنها در ارتش رضاشاهی به عنوان تفنگ سازمانی انتخاب شد، بلکه پس از تحولات دهه ۱۳۲۰ شمسی به بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ و هویت اقوام و عشایر ایران بدل گردید. به بهانه حماسه آفرینی عشایر غیور در تجاوزات دشمن آمریکایی صهیونی به وطن، مروری خواهیم داشت به تاریخچه و مشخصات برنو!

کد خبر: ۱۳۶۵۶۳۴

تاریخ: ۱۷ فروردين ۱۴۰۵ - ۰۹:۲۶

به گزارش تابناک، برنو در واقع تفنگ vz. ۲۴ است که پس از جنگ جهانی اول (۱۹۲۴ تا ۱۹۴۲) توسط شرکت Zbrojovka Brno در چکسلواکی (جمهوری چک امروزی) طراحی و تولید شد.

برنو بر پایه طرح معروف آلمانی Mauser Gewehr 98 ساخته شد که یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین طرح‌های تفنگ گلنگدنی (bolt-action) در تاریخ سلاح‌های گرم است که توسط پل ماوزر (Peter Paul Mauser) طراحی شد و در سال ۱۸۹۸ به عنوان تفنگ سازمانی ارتش امپراتوری آلمان (آلمان قیصری) پذیرفته شد. این طرح پایه و اساس بسیاری از تفنگ‌های نظامی و شکارچی جهان در قرن بیستم از جمله تفنگ برنو vz.24 شد. در واقع برنو نسخه‌ای بهبودیافته آن طرح بود با لوله کوتاه‌تر (۵۹۰ میلی‌متر) برای افزایش خوش‌دستی بدون افت قابل توجه دقت در برد‌های جنگی.
واژه «vz» مخفف «vzor» (مدل) چکی است و ۲۴ به سال ورود به خدمت ارتش چکسلواکی اشاره دارد.
نام «برنو» در ایران از شهر برنو (محل کارخانه اصلی) گرفته شد.

مرور مشخصات فنی

نوع: گلنگدنی (bolt-action)

کالیبر: ۷٫۹۲×۵۷ میلی‌متر ماوزر

ظرفیت: ۵ فشنگ (مجله داخلی)

وزن: ۴٫۲ کیلوگرم (مدل استاندارد)؛ ۳٫۳۵ کیلوگرم (مدل کوتاه vz.۳۳)

طول: ۱۱۰ سانتی‌متر (لوله ۶۰ سانتی‌متر)

سرعت دهانه: حدود ۸۳۰ متر بر ثانیه

برد مؤثر: دید تا ۲۰۰۰ متر؛ برد عملی جنگی/شکار حدود ۳۰۰۰ متر

ویژگی‌ها: قنداق چوب گردو، سرنیزه ۳۰ سانتی‌متری، دقت بالا و خوش‌دستی استثنایی. مدل‌های کوتاه (کوتاه) و بلند در ایران تولید شد.

نکته مهم اینکه برخلاف تصور برخی، برنو آلمانی نیست.
سفارش عمده ایران پیش از اشغال چکسلواکی توسط آلمان نازی (۱۹۳۹) تحویل داده شد و تولید آن عمدتاً چکی بود.
حتی در دوره اشغال، برخی تولیدات تحت نظارت آلمان (G۲۴ (t)) ادامه یافت، اما نسخه‌های اولیه و اصلی ایرانی از چک‌اسلواکی وارد شدند. برنو‌های باقی‌مانده در دست عشایر نیز عمدتاً از همین واردات پیش و حین دهه ۱۳۲۰ شمسی هستند (نه صرفاً واردات مستقیم آلمان بین دو جنگ، هرچند برخی ماوزر‌های آلمانی نیز در منطقه گردش داشتند).

ورود به ایران: سفارشات ۱۳۰۸-۱۳۰۹ شمسی

ایران یکی از مشتریان عمده vz. ۲۴ بود. در سال ۱۹۲۹ (۱۳۰۸ شمسی) حدود ۳۰ هزار قبضه (ابتدا از انبار ارتش چک) سفارش داده شد و تحویل آغاز گردید. سفارشات بعدی (شامل مدل‌های بلند vz.۹۸/۲۹) نیز پیگیری شد. رضا شاه پس از آزمایش‌های طولانی مدل‌های مختلف (ماوزر آلمانی، نوغان روسی و انفیلد انگلیسی)، در هفتم بهمن ۱۳۰۹ (۲۷ ژانویه ۱۹۳۰) vz. ۲۴ را به عنوان تفنگ رسمی ارتش ایران انتخاب کرد. ستاد ارتش در ۱۳۱۳ به آن «نمره قبولی» داد. این انتخاب به دلیل دقت بالا، خوش‌دستی و سازگاری با شرایط جغرافیایی ایران بود.

تولید داخلی و گسترش در ارتش

از دهه ۱۹۴۰ (با کمک تکنسین‌های چک)، ایران کارخانه تولید برنو (با لوله کوتاه‌تر) را در نزدیکی دوشان‌تپه تهران (کارخانه تسلیحات) راه‌اندازی کرد. این سلاح تا دهه ۱۹۵۰-۱۹۶۰ mainstay ارتش بود تا آنکه با M۱ آمریکایی جایگزین شد.

شهریور ۱۳۲۰: انتقال به دست عشایر و اقوام

پس از حمله متفقین و سرنگونی رضا شاه (۱۳۲۰)، ارتش ایران عملاً منحل شد و بسیاری از برنو‌ها به دست مردم محلی، به‌ویژه عشایر افتاد. این سلاح سریعاً به نماد قدرت و دفاع در ایلات بختیاری، قشقایی، لر، بهمئی و دیگر عشایر زاگرس‌نشین تبدیل شد. عشایر ایران، تنها گروه مسلح غیررسمی در تاریخ معاصر کشور، این تفنگ را نه فقط برای شکار و دفاع، بلکه به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و اقتدار سنتی خود حفظ کردند.

برنو پیش از ایران: دست عرب‌ها و عراق

پیش از ورود گسترده به ایران، نسخه‌های مشابه ماوزر-برنو در دست قبایل عرب منطقه (از جمله در عراق و خوزستان) گردش داشت. شیخ خزعل (حاکم محمره/خرمشهر) و نیروهایش نیز از سلاح‌های مدرن اروپایی (شامل مدل‌های ماوزر-مانند) بهره می‌بردند، هرچند برنو‌های دقیق vz. ۲۴ عمدتاً پس از ۱۹۲۴ رواج یافتند. این سلاح بعد‌ها در عراق نیز محبوب شد؛ صدام حسین همیشه مراسم باشکوه خود را با شلیک یک برنو (اغلب یک‌دستی) آغاز می‌کرد و حتی تفنگ برنوی شخصی‌اش نماد آغاز جنگ تحمیلی شناخته می‌شود.

بررسی تأثیر فرهنگی و آیکونیک

برنو فراتر از یک سلاح جنگی، به «سرمایه نمادین» عشایر تبدیل شد. تحقیقات دانشگاهی، مانند مقاله «تفنگ برنو؛ سرمایه نمادین ایل بهمئی» نشان می‌دهد که این تفنگ در ایل بهمئی (و به طور گسترده‌تر در بختیاری‌ها، قشقایی‌ها و لرها) نماد شجاعت، غیرت، منزلت اجتماعی و هویت اقوامی است. در ادبیات شفاهی و شعر محلی، برنو حضوری پررنگ دارد؛ مثلاً شعر حماسی معروف عشایری که با این بیت آغاز می‌شود: «طگن چیلات البرنو و الهاون ثار»

یعنی برنو غرید و هاون برای انتقام به کار افتاد. این عبارت برای توصیف لحظه‌ای استفاده می‌شود که صدای تیراندازی برنو (به عنوان سلاح سبک و دقیق) و غرش هاون (سلاح سنگین‌تر) بلند می‌شود و انتقام یا دفاع آغاز می‌گردد. در واقع، بیت نشان‌دهنده قدرت، غیرت و آغاز یک درگیری حماسی است؛ جایی که برنو به عنوان تفنگ نمادین عشایر، همراه با هاون، صدای جنگ و خون‌خواهی را به تصویر می‌کشد.

مردان ایل، برنو را با زنان بلندقد و زیبا مقایسه می‌کردند و در مراسم عروسی، عزاداری، تیراندازی سنتی و حتی دفاع از میهن (از جمله در ۸ سال دفاع مقدس) از آن استفاده می‌کردند. عشایر تنها گروهی بودند که خارج از ساختار رسمی نظامی، این سلاح را به عنوان میراث فرهنگی حفظ کردند و آن را به ابزاری برای اتحاد و قدرت‌نمایی تبدیل نمودند.

حتی این روزها، اگر خلبان آمریکایی توسط عشایر کهگیلویه و بویراحمد، تیر برنو بخورد، بعد از هشتاد و یک سال، یک برنو تولید دوران حزب نازی (یا چک تحت اشغال) قربانی آمریکایی گرفته است که نمادی از دوام افسانه‌ای این سلاح است!

عشایر تنها گروهی بودند که خارج از ساختار رسمی نظامی، این سلاح را به عنوان میراث فرهنگی حفظ کردند و آن را به ابزاری برای اتحاد و قدرت‌نمایی تبدیل نمودند.

میراث امروز: شکار، تیراندازی و هویت ملی

امروز برنو همچنان در دست عشایر برای شکار، مسابقات تیراندازی و حفظ سنت‌های فرهنگی استفاده می‌شود. این سلاح نه تنها نماد ایستادگی در برابر بیگانگان (از انقلاب مشروطه تا دفاع مقدس) بوده، بلکه پیوند عمیقی با اقوام ایرانی ایجاد کرده است.

عشایر با تکیه بر برنو، هویت خود را در برابر تغییرات مدرن حفظ کرده‌اند.

برنو داستان یک سلاح ساده نیست؛ روایت مقاومت، فرهنگ و هویت یک ملت است.

از کارخانه‌های برنو در چک تا قله‌های زاگرس، این تفنگ همچنان «سلطان» تفنگ‌های گلنگدنی ایران باقی مانده است.