درس‌هایی از صفین برای امروز/اگر به‌جای حکمیت جنگ ادامه پیدا می‌کرد...

تصور کنیم لشکر امام علی(ع) به سخنان حضرت گوش فرا داده و به جای پذیرش حکمیت و سازش با معاویه، صبر و استقامت به خرج داده و جنگ را تا پیروزی بر لشکر معاویه ادامه می دادند، این بحران برای همیشه حل می شد، معاویه و عمرو یا کشته شده و یا اسیر می شدند و فرزند ابی سفیان هرگز فرصت نمی یافت...

کد خبر: ۱۳۶۵۵۲۹

تاریخ: ۱۷ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۰:۲۹

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، نبرد صفین از رخدادهای مهم و تعیین کننده صدر اسلام و حادثه ای عبرت آموز به شمار رفته که بازخوانی آن برای زمان کنونی که میهنمان درگیر نبردی سرنوشت ساز بوده، خالی از لطف نیست؛ نبردی که آینده منطقه و بلکه معادلات جهانی را تغییر داده و پیروزی ایران در این پیکار، علاوه بر بازدارندگی برای سالیان و دهه های آینده، جایگاه منطقه ای و جهانی این کشور را نیز به عنوان بازیگری موثر که قدرت های جهانی نیز قادر به شکستن اراده و تحمیل خواسته های خود به آن نیستند، ارتقا داده و تثبیت خواهد نمود.

پیکار صفین در سال ۳۷ هجری روی داد و پیامد اصلی آن، ظهور جریانی تندرو به نام خوارج (یا مارقین، شُراه و حروریه) و نیز بقای جریان معاویه بن ابی سفیان و ادامه حکومت وی و سپس خلافت خاندان اموی (از سال ۴۱ هجری تا سال ۱۳۲) است.

امام علی(ع) که از طریق نامه نگاری کوشیدند از پیکار با فرزند ابی سفیان جلوگیری کرده، پس از ناامیدی از دیپلماسی، برای دفع فتنه راهی سرزمین صفین (مکانی نزدیک رقه سوریه که این جنگ تاریخی در آنجا روی داد) شده و با لشکر معاویه بن ابی سفیان روبرو شدند. معاویه نیز پیش از نبرد، از عمرو بن عاص درخواست کمک کرد و او نیز تنها با شرط دستیابی به حکومت مصر، حاضر شد در خدمت معاویه باشد و به او مشاوره دهد.

هنگامی که نبرد صفین به نفع جبهه حق پیش می رفت، معاویه که لشکرش در آستانه شکست قرار داشت، متوجه شد از راه جنگ نمی تواند به حیات سیاسی خود ادامه دهد و از این رو عمرو بن عاص را تشویق به ارائه دسیسه و نیرنگی می کند که وضعیت میدان را تغییر دهد، فرزند عاص نیز پیشنهاد می دهد قرآن ها را بر فراز نیزه کرده و مردم را به حکم قرآن فراخوانند؛ این کار موجب می شود اتحاد شامیان بیشتر گردد و اختلاف در میان مردم عراق پدیدار گردد. با این توطئه، گروهی از لشکر امام علی(ع) در ادامه جنگ سست شده و حتی فشار آوردند که باید جنگ متوقف گردد؛ امام المتقین(ع) که لشکر خود را در آستانه یک جنگ داخلی مشاهده کرد، به ناچار این درخواست را (پس از آنکه ابتدا در برابر آن مقاومت کرده و مردم را به ادامه نبرد فرا می خواند) اجابت فرمود. حکمیت که دسیسه ای از سوی فرزند ابی سفیان برای ادامه یافتن حکومتش ارزیابی می شود، با فریفته شدن نماینده عراق ابوموسی اشعری به نتیجه دلخواه جبهه حق نرسید و پایان خوبی نداشت.

اما چند نکته که می توان با استفاده از تجربه این رویداد تاریخی، برای زمان حاضر استفاده کرد؛

۱. پیروزی جبهه حق در صورتی تضمین شده است که پیروان آن دارای ثبات قدم، فرمانبرداری از امام و پیشوای حق، استقامت و ایمان به وعده های الهی بوده باشند و وعده های دشمنان و بازی روانی و رسانه ای آنان، کوچکترین تاثیری بر ذهن و برنامه آنان نداشته باشد.

۲. جبهه باطل پس از ناامیدی از پیروزی در میدان، به دسیسه، فریب، جنگ روانی و دعوت به سازش روی می آورد و البته این دعوت نیز (در بسیاری از موارد) تاکتیک نظامی برای خروج از مخمصه و تجدید قوا ارزیابی می گردد. چنانچه پس از جریان حکمیت، معاویه که از شکست قطعی جان سالم بدر برده بود، نقشه هایی طراحی کرد برای صدمه زدن به مناطق تحت حاکمیت امام علی(ع) و گروه هایی را می فرستاد تا زمین های کشاورزی، خانه ها و ... را تخریب کرده و یا بسوزانند و از این طریق فشار وارد می کرد؛ یعنی همان کسی که مردم را به پذیرش حکم قرآن در صفین دعوت می کرد، پس از رهایی از شکست، دوباره به همان اهداف و برنامه های سابق باز می گردد و برای جاه طلبی اش حدی قایل نیست!

۳. امام و رهبر الهی و آسمانی در صورتی موفق می گردد که مردم و لشکریانش از او اطاعت کرده، با یکدیگر نزاع و درگیری نکنند و کاملا در خدمت منویات و اهداف الهی و آسمانی و اقامه دین خدا و در راه خداوند گام بردارند. با مخالفت، نافرمانی، دودستگی، پراکندگی و نزاع هیچ رهبر الهی نمی تواند برای مردم خود پیروزی و موفقیت را به ارمغان آورد.

۴. استقامت در مسیر دین خدا و مبارزه با شرک، کفر، نفاق و ظلم راه دشواری است و سختی هایی به همراه خواهد داشت که گروهی را به تردید و حتی تلاش برای سازش با دشمنان سوق می دهد؛ اما راه موفقیت و پیروزی از دالان صبر، ایستادگی، توکل بر خدا، ایمان به وعده های الهی و جهاد در راه حق عبور می کند.

۵. سازش با دشمنانی فریبکار و دروغگویی که تنها در شرایط ضعف به مذاکره و سازش روی آورده و پس از قدرت یافتن، معاهده های امضا شده را زیر پای نهاده و به سخنان خود پایبند نیستند، به نفع جبهه حق نبوده و فرجام نیک و سودمندی نیز نخواهد داشت. چنانچه حکمیت و مذاکره نمایندگان عراق و شام در "دومة الجندل" نیز بدون نتیجه و دستاورد دلخواه برای جبهه حق، به پایان رسید و تنها معاویه و لشکرش از آن سود بردند.

۶. تصور کنیم لشکر امام علی(ع) به سخنان حضرت گوش فرا داده و به جای پذیرش حکمیت و سازش با معاویه، صبر و استقامت به خرج داده و جنگ را تا پیروزی بر لشکر معاویه ادامه می دادند (چنانکه نظر امام و برخی یاران وفادارش همچون مالک اشتر، ادامه مبارزه بود)، در این صورت این بحران برای همیشه حل می شد، معاویه و عمرو یا کشته شده و یا اسیر می شدند و فرزند ابی سفیان هرگز فرصت نمی یافت طمع کند به خلافت دست یافته و خلافت را در میان خاندان اموی موروثی نماید، فرصت برای خلافت فرزندش یزید فراهم نمی شد و آن مشکلات و مصیبت ها بر جامعه اسلامی آن زمان فرود نمی آمد (همچون واقعه کربلا و جریان حَرّه)، جریان زبیری ظهور نمی کرد و خلافت اموی ۹۱ سال بر جهان اسلام تشکیل نمی شد و قیام های مردمی در رویارویی با ستمگری بنی امیه و یا خون خواهی امام حسین (همچون قیلم توابین، قیام مختار ثقفی، قیام ابن اشعث، قیام زید بن علی و ...) شکل نمی گرفت و خون های فراوانی از مردم بر زمین جاری نمی شد. به دیگر سخن، حکومت بنی امیه محصول عدم پیروزی جبهه حق در نبرد صفین و ناکامی در این نبرد مهم ارزیابی می شود.

محمدجواد گودینی، پژوهشگر تاریخ و استاد دانشگاه