چشم فرماندهی آمریکا کور شد؛ انهدام کامل Boeing E-3 Sentry در قلب الخرج

در معادلات جنگ مدرن، همیشه یک «مغز» پشت صحنه وجود دارد؛ پرنده‌ای که نه شلیک می‌کند، نه بمب می‌ریزد، اما بدون آن هیچ جنگی پیش نمی‌رود. حالا خبر آمده که این مغز در آسمان الخرج خاموش شده؛ یک فروند Boeing E-۳ Sentry یا همان آواکس، قلب فرماندهی و کنترل هوایی آمریکا، در یک عملیات ترکیبی موشکی و پهپادی هدف قرار گرفته و به‌طور کامل منهدم شده است. این فقط یک انهدام نیست؛ این یعنی کور شدن چشم، کر شدن گوش و قطع شدن دست فرماندهی در میدان نبرد.

کد خبر: ۱۳۶۴۶۳۱

تاریخ: ۱۰ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۰:۳۴

اگر بخواهیم بفهمیم چه اتفاقی افتاده، باید اول بدانیم آواکس چیست. E-۳، یک هواپیمای معمولی نیست؛ یک مرکز فرماندهی پرنده است. بدنه‌اش بر پایه بوئینگ ۷۰۷ ساخته شده، اما آن چیزی که آن را به یک سلاح راهبردی تبدیل می‌کند، رادار عظیم بشقابی شکل روی پشت آن است؛ همان گنبد معروف که مثل یک چشم ۳۶۰ درجه، صد‌ها کیلومتر اطراف را زیر نظر می‌گیرد.

به گزارش تابناک؛ این هواپیما قادر است همزمان ده‌ها تا صد‌ها هدف هوایی را کشف، رهگیری و طبقه‌بندی کند؛ از جنگنده گرفته تا موشک کروز و حتی برخی اهداف با سطح مقطع راداری پایین. اما مهم‌تر از کشف، «هدایت» است. آواکس به‌عنوان یک مرکز C۲ (Command & Control) عمل می‌کند؛ یعنی جنگنده‌ها را هدایت می‌کند، مسیر می‌دهد، اولویت هدف تعیین می‌کند و عملاً میدان نبرد هوایی را مدیریت می‌کند.

به زبان ساده:
اگر جنگنده‌ها بدن باشند، آواکس مغز است.

در جنگ‌های اخیر آمریکا، از خلیج فارس تا یوگسلاوی، از عراق تا افغانستان، آواکس‌ها همیشه در فاصله امن پرواز می‌کردند و نبرد را از بالا کنترل می‌کردند. آنها حتی بدون ورود مستقیم به درگیری، نتیجه جنگ را تعیین می‌کردند. به همین دلیل هم همیشه در لایه‌های شدید حفاظتی قرار دارند؛ از اسکورت جنگنده‌ها گرفته تا استقرار در پایگاه‌های امن.

پایگاه الخرج در عربستان یکی از همین نقاط کلیدی است؛ جایی که هم هواپیما‌های سوخت‌رسان و هم دارایی‌های فرماندهی هوایی مستقر هستند. هدف قرار دادن چنین نقطه‌ای، آن هم با موفقیت کامل، نشان می‌دهد که عملیات نه یک حمله ساده، بلکه یک طراحی دقیق و چندلایه بوده است.

بر اساس الگوی عملیات‌های ترکیبی نیروی هوافضای سپاه، آنچه رخ داده احتمالاً یک سناریوی «اشباع و نفوذ» بوده است. یعنی ابتدا با پهپاد‌ها و اهداف فریب، سامانه‌های پدافندی درگیر و مشغول شده‌اند، سپس موشک‌های دقیق با مختصات از پیش تعیین‌شده وارد عمل شده‌اند.

این مدل حمله چند ویژگی کلیدی دارد:

اول، ایجاد سردرگمی در پدافند. وقتی چندین هدف با سرعت‌ها و ارتفاع‌های مختلف وارد شوند، سیستم دفاعی مجبور به تقسیم منابع می‌شود.

دوم، کاهش احتمال رهگیری موفق. موشک اصلی در میان موجی از اهداف دیگر پنهان می‌شود.

سوم، افزایش دقت اصابت. وقتی مختصات هدف از قبل تثبیت شده و لحظه حمله همزمان با غافلگیری باشد، احتمال خطا به حداقل می‌رسد.

در مورد آواکس، موضوع حتی حساس‌تر است. این هواپیما‌ها معمولاً روی باند یا در حالت آماده‌باش نگهداری می‌شوند و به دلیل ابعاد بزرگ و ساختار خاصشان، هدفی ایده‌آل برای موشک‌های نقطه‌زن هستند. یک اصابت دقیق به بدنه یا مخازن سوخت، برای نابودی کامل کافی است.

اما چرا انهدام یک آواکس این‌قدر مهم است؟

چون با نبود آن ، یک شکاف جدی در «آگاهی موقعیتی» ایجاد می‌شود. بدون آواکس، جنگنده‌ها باید به رادار‌های خودشان تکیه کنند که برد و پوشش بسیار محدودتری دارد. ارتباط بین واحد‌ها سخت‌تر می‌شود، هماهنگی کاهش می‌یابد و واکنش به تهدید‌ها کندتر می‌شود.

در واقع، شما یک شبکه را از مرکز فرماندهی‌اش محروم کرده‌اید.

از طرف دیگر، آواکس‌ها نقش حیاتی در مقابله با حملات موشکی و پهپادی دارند. آنها می‌توانند اهداف را زودتر کشف کنند و هشدار بدهند. حذف آنها یعنی باز شدن پنجره‌ای برای عملیات‌های بعدی.

نکته‌ای که این عملیات را برجسته‌تر می‌کند، همزمانی آن با حملات قبلی به هواپیما‌های سوخت‌رسان است. این یعنی یک نگاه سیستمی در طراحی حمله وجود داشته؛ ابتدا زنجیره پشتیبانی (سوخت‌رسان‌ها) هدف قرار گرفته، سپس مرکز فرماندهی (آواکس). این دقیقاً همان چیزی است که در دکترین‌های پیشرفته نظامی به آن «فلج‌سازی شبکه» گفته می‌شود.

یعنی به‌جای درگیری مستقیم با جنگنده‌ها، زیرساختی را می‌زنید که آنها را کارآمد می‌کند.

از نظر فنی، آواکس E-۳ یکی از پیچیده‌ترین سامانه‌های هوابرد جهان است. رادار آن قادر است اهداف را در فاصله‌ای بیش از ۴۰۰ کیلومتر شناسایی کند. این سیستم می‌تواند تفاوت بین یک جنگنده، یک پهپاد و حتی برخی اهداف زمینی را تشخیص دهد. علاوه بر این، دارای سیستم‌های ارتباطی پیشرفته برای لینک داده با سایر هواگرد‌ها و مراکز زمینی است.

خدمه این هواپیما فقط خلبان نیستند؛ تیمی از اپراتور‌های رادار، تحلیل‌گران و افسران کنترل نبرد در آن حضور دارند. هر کدام نقش مشخصی در مدیریت میدان دارند. از این نظر، انهدام یک آواکس فقط نابودی یک هواپیما نیست؛ حذف یک تیم عملیاتی کامل و یک گره کلیدی در شبکه فرماندهی است. البته این کرو میتواند در پرنده دیگری مستقر شود اما آیا روحیه و روان انها میتواند جایگزین شود ؟

اما پیام این عملیات فقط نظامی نیست؛ یک پیام روانی و راهبردی هم دارد.

تا پیش از این، آواکس‌ها به‌عنوان دارایی‌های «دور از دسترس» شناخته می‌شدند؛ پرنده‌هایی که در عمق امن مستقرند و کمتر در معرض تهدید مستقیم قرار می‌گیرند. حالا این تصور زیر سؤال رفته است. وقتی چنین هدفی در یک پایگاه منطقه‌ای با این دقت منهدم می‌شود، یعنی هیچ نقطه‌ای کاملاً امن نیست.

این همان تغییری است که موازنه را جابه‌جا می‌کند؛ نه فقط با قدرت آتش، بلکه با تغییر ادراک دشمن از امنیت.

آنچه در الخرج رخ داده، یک نمونه کلاسیک از جنگ مدرن است؛ جایی که اطلاعات، دقت و هماهنگی، مهم‌تر از صرفاً حجم آتش هستند. انهدام یک آواکس، یعنی ضربه به قلب سیستم فرماندهی دشمن. یعنی کور کردن چشم، قطع کردن ارتباط و ایجاد اختلال در تصمیم‌گیری؛ و وقتی تصمیم‌گیری مختل شود، حتی پیشرفته‌ترین جنگنده‌ها هم تبدیل به ابزار‌هایی بدون جهت می‌شوند.

این‌جا دیگر بحث یک هدف تاکتیکی نیست؛ این یک پیام است:
میدان نبرد، فقط در آسمان شکل نمی‌گیرد؛ در ذهن فرماندهان هم رقم می‌خورد.