مین‌های دریایی؛ سلاح خاموشی که تنگه‌ها را به معادله امنیتی تبدیل می‌کند

گاهی جنگ در دریا با انفجار آغاز نمی‌شود؛ با تردید شروع می‌شود، با کندی ادامه پیدا می‌کند و با تغییر محاسبات قدرت‌های بزرگ به نتیجه می‌رسد.

کد خبر: ۱۳۵۶۵۸۴

تاریخ: ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۵:۰۰

به گزارش " تابناک"؛در ادبیات کلاسیک جنگ دریایی، نگاه‌ها اغلب به ناوهای هواپیمابر، زیردریایی‌های هسته‌ای و موشک‌های دوربرد دوخته می‌شود. اما تجربه دهه‌ها تقابل دریایی نشان داده که یکی از اثرگذارترین ابزارها، اتفاقاً کم‌سر و صداترین آن‌هاست؛ مین دریایی. سلاحی که نه پرچم دارد، نه موتور، نه مانور نمایشی، اما می‌تواند جریان یک آبراه حیاتی را برای هفته‌ها یا حتی ماه‌ها دستخوش تغییر کند.

مین دریایی، از نظر فنی، ساده‌ترین تعریف را دارد: یک سامانه انفجاری که برای انهدام یا آسیب‌زدن به شناور دشمن در مسیرهای آبی طراحی شده است. اما همین سادگی ظاهری، در عمل به یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های نظامی تبدیل می‌شود. چالش اصلی نه در انفجار، بلکه در «عدم قطعیت» است؛ اینکه هیچ فرمانده‌ای دقیقاً نمی‌داند کجا امن است و کجا نه.

تاریخ جنگ‌های دریایی نشان می‌دهد که مین‌ها اغلب بیشتر از شلیک مستقیم، اثرگذاری راهبردی داشته‌اند. در جنگ‌های جهانی، تعداد شناورهایی که به‌واسطه مین آسیب دیدند، در بسیاری موارد از تلفات ناشی از نبرد مستقیم فراتر رفت. دلیلش روشن است؛ مین نیاز به درگیری ندارد، فقط حضور می‌خواهد.

در جغرافیایی مانند خلیج فارس و تنگه هرمز، این ویژگی اهمیت مضاعف پیدا می‌کند. آبراهی باریک، با حجم بالای تردد نفتکش‌ها، ناوها و کشتی‌های تجاری، محیطی است که در آن حتی احتمال وجود مین می‌تواند کافی باشد تا کل نظم ترافیکی به‌هم بریزد. اینجا، جنگ فقط نظامی نیست؛ اقتصادی و روانی هم هست.

از منظر فنی، مین‌های دریایی انواع مختلفی دارند. برخی تماسی‌اند، برخی مغناطیسی، برخی صوتی و برخی ترکیبی. تفاوت آن‌ها در شیوه تشخیص هدف است، نه الزاماً در قدرت انفجار. این تنوع باعث می‌شود که مقابله با آن‌ها به یک فرآیند زمان‌بر، پرهزینه و فرسایشی تبدیل شود.

مین‌های مدرن دیگر الزاماً به برخورد مستقیم نیاز ندارند. آن‌ها می‌توانند تغییر میدان مغناطیسی، نویز صوتی یا حتی فشار هیدرودینامیکی ناشی از عبور شناور را تشخیص دهند. این یعنی حتی کشتی‌هایی که از نظر ظاهری سالم عبور می‌کنند، همچنان در معرض خطر بالقوه هستند.

قدرت واقعی مین دریایی، در «اثر بازدارنده» آن نهفته است. وقتی احتمال وجود مین مطرح می‌شود، طرف مقابل ناچار است عملیات پاکسازی را آغاز کند؛ عملیاتی که کند، پرریسک و نیازمند تجهیزات تخصصی است. این زمان، همان چیزی است که در معادلات راهبردی اهمیت دارد.

برای نیرویی مانند ایران که بر دکترین نبرد نامتقارن تکیه دارد، مین دریایی یک ابزار منطقی و هم‌راستا با جغرافیاست. استفاده از این سلاح، وابسته به برتری هوایی یا ناوگان عظیم نیست. شناخت محیط، توان مهندسی و قدرت تصمیم‌گیری کافی است.

در این چارچوب، مین دریایی نه ابزار تهاجم مستقیم، بلکه وسیله‌ای برای «مدیریت میدان نبرد» محسوب می‌شود. هدف، الزاماً غرق‌کردن ناو دشمن نیست؛ هدف، کندکردن حرکت، محدودکردن گزینه‌ها و افزایش هزینه حضور است.

نکته مهم دیگر، نسبت هزینه به اثرگذاری است. پاکسازی یک میدان مین، معمولاً چندین برابر گران‌تر از ایجاد آن تمام می‌شود. این عدم توازن، دقیقاً همان چیزی است که در جنگ‌های نامتقارن دنبال می‌شود؛ تحمیل هزینه نامتناسب به طرف مقابل.

از منظر حقوقی و سیاسی نیز مین‌های دریایی جایگاه ویژه‌ای دارند. صرف ادعای وجود مین، می‌تواند بیمه‌های کشتیرانی را فعال کند، نرخ حمل‌ونقل را بالا ببرد و حتی مسیرهای تجاری را تغییر دهد. این یعنی تأثیرگذاری فراتر از میدان نظامی.

در سال‌های گذشته، هر بار که بحث امنیت تنگه هرمز مطرح شده، مین‌های دریایی به‌عنوان یکی از گزینه‌های جدی در تحلیل‌ها ظاهر شده‌اند. نه به‌عنوان تهدید لفظی، بلکه به‌عنوان یک واقعیت فنی که همه بازیگران منطقه آن را می‌شناسند.

از نگاه فرماندهان نیروی دریایی کلاسیک، مین یک دشمن نامرئی است. دشمنی که نه می‌توان با رادار به‌راحتی دید، نه با نمایش قدرت از میان برداشت. مقابله با آن، نیازمند زمان، تمرکز و حضور طولانی‌مدت است؛ چیزی که همیشه در دسترس نیست.

برای ایران، اهمیت این سلاح به‌ویژه در شرایطی پررنگ می‌شود که تهدیدات فرامنطقه‌ای افزایش می‌یابد. مین دریایی، بخشی از پیامی است که می‌گوید کنترل میدان فقط با ناو و هواپیما ممکن نیست. زمین بازی، قواعد خودش را دارد.

در کنار قایق‌های تندرو، پهپادهای شناسایی و موشک‌های ساحل‌به‌دریا، مین‌ها لایه‌ای دیگر به معماری دفاع دریایی ایران اضافه می‌کنند. لایه‌ای که دیده نمی‌شود، اما اثرش به‌خوبی حس می‌شود.

در جنگ مدرن، همیشه سلاحی که کمتر دیده می‌شود، بیشتر ترس ایجاد می‌کند. مین دریایی دقیقاً در همین دسته قرار می‌گیرد. نه به‌خاطر قدرت انفجار، بلکه به‌خاطر قدرت تغییر تصمیم.

مین‌ها، تنگه‌ها را به سؤال تبدیل می‌کنند؛ سؤالی که پاسخ قطعی ندارد و همین، ارزش راهبردی آن‌هاست. در چنین فضایی، حضور نظامی پرهزینه‌تر می‌شود، محاسبات سیاسی تغییر می‌کند و بازیگران ناچارند محتاط‌تر حرکت کنند.