کارشناس مسائل عراق در گفتگو با تابناک:

انتخاب نخست‌وزیر عراق به مذاکرات ایران و آمریکا گره خورده است/ احتمال کناره‌گیری «نوری مالکی» وجود دارد/ شانس «فؤاد حسین» برای ریاست جمهوری بیشتر شده است

دکتر شاهرخی اظهار داشت: هم‌زمان با تلاش چارچوب هماهنگی برای حفظ انسجام داخلی و معرفی نوری المالکی به‌عنوان نخست‌وزیر، آمریکا با ابزارهای اقتصادی و دیپلماتیک در پی تأثیرگذاری بر معادلات سیاسی عراق است.

کد خبر: ۱۳۵۶۵۳۷

تاریخ: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۰:۰۱

دکتر شاهرخی بیان داشت: فرآیند انتخاب نخست‌وزیری در عراق به مسائل منطقه‌ای نیز گره خورده و مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا ممکن است بر موضوع انتخاب نخست‌وزیری عراق تأثیرگذار باشد.

به گزارش سرویس بین‌الملل «تابناک»؛ در پی اعلام نتایج انتخابات پارلمانی عراق، اختلافات سیاسی بر سر معرفی نخست‌وزیر جدید وارد مرحله‌ای حساس شده و نام نوری المالکی به کانون این منازعه تبدیل شده است.

در حالی‌ که چارچوب هماهنگی شیعه بر نامزدی او تأکید دارد، آمریکا با تهدیدات اقتصادی و مالی، از جمله هشدار درباره انتقال درآمدهای نفتی عراق، تلاش کرده مانع نخست‌وزیری وی شود. هم‌زمان، این فشارها موجب تردید و شکاف در میان برخی جریان‌های سیاسی عراق شده است. در این میان، اختلافات دیرینه احزاب کردی بر سر انتخاب رئیس‌جمهور نیز بار دیگر تشدید شده و معادلات سیاسی بغداد را پیچیده‌تر کرده است.

در همین راستا، خبرنگار سرویس بین‌الملل «تابناک» طی گفت‌وگویی با «دکتر علی شاهرخی»، کارشناس مسائل عراق، دیدگاه‌های وی را درباره تحولات اخیر عراق جویا شده است که متن این گفت‌وگو در ادامه می‌آید.

*به‌رغم فشار آمریکا برای کنار گذاشتن نوری المالکی از پست نخست‌وزیری عراق، چرا چارچوب هماهنگی بر معرفی او برای تشکیل کابینه عراق تأکید کرده است؟

بر اساس صحنه سیاسی عراق و انتخاباتی که برگزار شده، از آبان‌ماه و پس از اعلام نتایج انتخابات عراق، گروه‌های مختلف عراقی رایزنی‌های خود را برای تشکیل دولت آغاز کردند. این رایزنی‌ها در نهایت به انتخاب رئیس پارلمان عراق در دی‌ماه گذشته و دو معاون رئیس پارلمان منجر شد. در واقع، انتخاب رئیس مجلس عراق محصول رایزنی میان همه گروه‌های سیاسی این کشور است.

انتخاب رئیس مجلس نگاهی نیز به انتخاب نخست‌وزیر و رئیس‌جمهور دارد؛ به این معنا که زمانی که گروه‌های عراقی بر سر فردی برای ریاست مجلس یا معاونان او به توافق می‌رسند، هم‌زمان نگاهی به آینده نامزدهای مورد نظر خود برای ریاست‌جمهوری و نخست‌وزیری نیز دارند. بنابراین، توافق‌های اولیه تا حدی درباره رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر نیز شکل گرفته است.

بر همین اساس، چارچوب هماهنگی شیعه با عنوان «اطار تنسیقی» جلسات متعددی برگزار کرد و نامزدهای مختلفی مورد بررسی قرار گرفتند. در نهایت، میان دو نامزد یعنی نخست‌وزیر فعلی، سودانی و  نوری المالکی رئیس ائتلاف دولت قانون، نوری المالکی مورد تأیید اکثریت اعضای اطار تنسیقی قرار گرفت و نام او برای نخست‌وزیری به رئیس پارلمان عراق معرفی شد؛ به این معنا که چارچوب هماهنگی، نوری المالکی را به‌عنوان گزینه مورد نظر خود در نظر گرفت.

چند روز پس از اعلام نامزدی، رئیس‌جمهور آمریکا در توییتی مخالفت خود را اعلام کرد. این مخالفت، با توجه به سابقه طولانی و مبارزاتی آقای نوری المالکی در مخالفت با سیاست‌های آمریکا در عراق و منطقه، قابل پیش‌بینی بود

پس از اعلام نامزدی نوری المالکی، با توجه به اینکه پیش‌تر میان گروه‌های عراقی درباره پست ریاست مجلس و دو معاون آن توافق شده بود و این توافق ضمنی نیز وجود داشت که احتمالاً نوری المالکی نامزد نخست‌وزیری خواهد شد، اکثریت رهبران سیاسی عراق اعلام نامزدی او را تبریک گفتند.

چند روز پس از اعلام نامزدی، رئیس‌جمهور آمریکا در توییتی مخالفت خود را اعلام کرد. این مخالفت، با توجه به سابقه طولانی و مبارزاتی آقای نوری المالکی در مخالفت با سیاست‌های آمریکا در عراق و منطقه، قابل پیش‌بینی بود و انتظار می‌رفت دولت آمریکا مخالفت‌هایی را با نامزدی او مطرح کند.

ترامپ در توییت خود بر مسائلی تأکید کرد که به نظر می‌رسد موجب ایجاد آشفتگی در صحنه سیاسی عراق شد؛ از جمله طرح موضوع اقتصاد و اینکه ممکن است روابط اقتصادی عراق و آمریکا دچار تزلزل شود.

*منظور، تهدید آمریکا به مسدودسازی انتقال پول نفت عراق است؟

به‌صورت مستقیم چنین موضوعی مطرح نشده بود، اما شاخصه این تهدید همین مسئله است؛ زیرا بعدها ظاهراً اعلام شد که رئیس بانک مرکزی عراق، علاق، که هفته گذشته سفری به ترکیه داشت، در آنجا از سوی مقامات آمریکایی هشدار دریافت کرده است که اگر مالکی نامزد نخست‌وزیری شود، درآمدهای نفتی عراق که در حسابی در نیویورک قرار دارد، ممکن است دیگر به عراق منتقل نشود.

عراق کشوری است که بیش از ۹۰ درصد درآمدهای آن از فروش نفت تأمین می‌شود. هرچند بعداً  علاق این موضوع را تکذیب کرد، اما به نظر می‌رسد رفت‌وآمدهای دیپلماتیک در عراق، ملاقات‌های متعدد کاردار سفارت آمریکا و هشدارهایی که به سیاستمداران عراقی داده می‌شود، نوعی تزلزل در میان برخی سیاستمداران عراقی درباره نامزدی  نوری المالکی ایجاد کرده است.

در سایه این شرایط، شاهد بودیم چارچوب هماهنگی بیانیه دیگری صادر و از نامزدی مالکی حمایت کرد.

*با توجه به تهدیدات اقتصادی ترامپ، به نظر شما این مشکل چگونه حل‌وفصل می‌شود؟

پس از آنکه چارچوب هماهنگی بار دیگر حمایت خود را از نوری مالکی اعلام کرد، شمار زیادی از شخصیت‌های سیاسی عراق نیز با صدور بیانیه‌های مختلف حمایت خود را از او اعلام کردند و تأکید داشتند که آمریکا نباید در مسائل داخلی عراق دخالت کند و باید به استقلال و حاکمیت این کشور احترام بگذارد.

نوری المالکی چند شب پیش در یک مصاحبه تلویزیونی به این موضوعات اشاره کرد و تأکید داشت که برخی کشورها، از جمله برخی کشورهای منطقه مانند سوریه، ترکیه و قطر، نباید در مسائلی که به استقلال، حاکمیت و امور داخلی عراق مربوط می‌شود، دخالت کنند. در عین حال، نوری مالکی اعلام آمادگی کرد که اگر چارچوب هماهنگی تصمیم به تجدیدنظر در نامزدی نخست‌وزیری بگیرد، او آماده کنار رفتن است.

باید در نظر داشت که به نظر می‌رسد فرآیند انتخاب نخست‌وزیر عراق به مسائل منطقه‌ای نیز گره خورده است. مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا ممکن است بر موضوع نخست‌وزیری عراق تأثیرگذار باشد. آمریکا با اقدامات خود در حال ایجاد آشفتگی در صحنه سیاسی عراق است.

به نظر می‌رسد برخی گروه‌های سنی و کردی که پیش‌تر به آقای مالکی تبریک گفته بودند، اکنون سکوت اختیار کرده یا مخالفت خود را اعلام کرده‌اند. این وضعیت برای گروه‌های کردی نیز صادق است.

کردها ارتباطات قوی با آمریکا دارند و در طول یک ماه گذشته، دیپلمات‌های آمریکایی، به‌ویژه تام باراک، گفت‌وگوهای مفصلی با کردها در خصوص وضعیت عراق و منطقه داشته‌اند و به نظر می‌رسد با تشدید فشار واشنگتن، کردها نیز تسلیم نظر آمریکا در خصوص نامزدهای آینده شیعیان برای پست نخست‌وزیری شوند.

فرآیند انتخاب نخست‌وزیر عراق به مسائل منطقه‌ای نیز گره خورده است. مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا ممکن است بر موضوع نخست‌وزیری عراق تأثیرگذار باشد

این موضوع به افکار عمومی عراق نیز کشیده شده و در میان افکار عمومی این کشور نوعی نگرانی و اضطراب ایجاد کرده است.

در واقع، آمریکا تلاش می‌کند همان‌گونه که در گذشته صحنه سیاسی عراق را آشفته کرده، اکنون نیز این روند را ادامه دهد و در داخل اطار شکاف‌هایی ایجاد کند.

موضوعات اقتصادی از مسائل حساس در جامعه و دولت عراق است و این وابستگی شدید به درآمدهای نفتی و نگرانی سیاستمداران عراقی از بی‌ثبات شدن این کشور ممکن است برخی از رهبران سیاسی، به‌ویژه شیعیان، را به پذیرش سیاست‌های آمریکا وادار کند.

مداخلات آمریکا ظاهراً موجب آشفتگی در صحنه سیاسی عراق شده است. بر اساس روند قانونی، ابتدا باید رئیس‌جمهور عراق انتخاب شود. پیش از مداخلات آمریکا، به نظر می‌رسید اختلافات کردها به نتیجه نرسد، اما چارچوب هماهنگی هیئتی را به سرپرستی آقای سودانی به اربیل و سلیمانیه اعزام کرد. این هیئت مذاکراتی توانست گفت‌وگوهای مثبتی با مقامات حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی انجام دهد و به نظر می‌رسد اختلافات کردها درباره پست ریاست‌جمهوری تا حد زیادی کاهش یافته است.

بر اساس گزارش منابع رسانه‌ای عراق، احتمالاً شانس فؤاد حسین، وزیر امور خارجه فعلی و عضو حزب دموکرات، برای پست ریاست‌جمهوری بیشتر شده و بر اساس یک توافق، حزب دموکرات ممکن است پست‌های وزارتی خود در بغداد را به نفع اتحادیه میهنی واگذار کند.

از سوی دیگر، به نظر نمی‌رسد حزب دموکرات در خصوص تشکیل دولت اقلیم کردستان امتیاز خاصی به اتحادیه میهنی بدهد. بنابراین، راه‌حل طرفین این بوده که پست‌هایی که قرار بود به حزب دموکرات در دولت آینده عراق داده شود، به اتحادیه میهنی اختصاص یابد.

صحنه سیاسی عراق، به‌ویژه در میان کردها و اهل سنت، به سمتی پیش می‌رود که مخالفت با آقای نوری المالکی جدی‌تر شود. هرچند مالکی اعلام کرده است که اگر چارچوب هماهنگی نامزد دیگری معرفی کند، آمادگی کناره‌گیری دارد.

موضوع وابستگی مالی عراق به آمریکا و درآمدهای نفتی، مسئله‌ای بسیار حساس و مهم است. عراق در حال حاضر نیز به دلیل کاهش قیمت نفت با کسری بودجه مواجه است، تنوع درآمدی ندارد و ناچار است برای تأمین بودجه خود به درآمدهای نفتی متکی باشد.

از زمان سقوط صدام، وابستگی بانکی و مالی عراق به سیستم مالی آمریکا شکل گرفته است. مذاکراتی که اکنون در جریان است، ممکن است به اعزام هیئتی از وزارت خارجه عراق به آمریکا در هفته‌های آینده منجر شود تا درباره مسائل مالی و بانکی با مقامات آمریکایی رایزنی شود.

اگر قرار باشد نوری المالکی نخست‌وزیر شود، احتمالاً عراقی‌ها تلاش خواهند کرد تضمین‌ها و اطمینان‌هایی به آمریکا بدهند که روابط بغداد و واشنگتن در دوره نخست‌وزیری او دچار مشکل نخواهد شد. باید دید این رایزنی‌ها به کجا خواهد انجامید.

گفته می‌شود آمریکا حتی در مورد نامزدهای نخست‌وزیری نیز دخالت کرده و اسامی‌ای مانند مصطفی الکاظمی، حیدر العبادی و عدنان الزرفی، نخست‌وزیران و وزیران سابق عراقی، را پیشنهاد داده و اعلام کرده با این گزینه‌ها مشکلی ندارد. باید دید رایزنی‌ها به چه نتیجه‌ای می‌رسد.

اگر چارچوب هماهنگی بتواند انسجام خود را حفظ کند، می‌تواند در برابر فشارها مقاومت کند و پس از رایزنی با مقامات آمریکایی به توافق مشخصی درباره نوری مالکی برسد؛ اما اگر این انسجام حفظ نشود و مخالفت برخی رهبران احزاب شیعه تشدید شود که نشانه‌هایی از آن در داخل اطار دیده می‌شود احتمال کناره‌گیری نوری مالکی وجود دارد و ممکن است گزینه‌های ثانویه نظیر قاسم الاعرجی، مشاور امنیت ملی، و حمید الشطری، رئیس سازمان استخبارات عراق، به‌عنوان گزینه‌های جایگزین مطرح شوند.

*برکناری مارک ساوایا و انتصاب تام باراک به‌عنوان نماینده آمریکا در عراق با چه هدفی انجام شد؟

به نظر می‌رسد آمریکا با نتایج انتخابات پارلمانی عراق مخالف بوده و پیش‌بینی می‌کرد که با پیروزی جریان‌های مقاومت، نخست‌وزیری در عراق روی کار آید که با سیاست‌های آمریکا مخالفت کند.

بر همین اساس، ترامپ یکی از دوستان دوران انتخابات خود، تاجری عراقی-آمریکایی به نام ساوایا، را به‌عنوان نماینده ویژه در عراق منصوب کرد تا مانع ورود افراد مخالف سیاست‌های آمریکا به صحنه سیاسی عراق شود.

با توجه به احتمال مطرح شدن نوری المالکی از سوی احزاب شیعه به‌عنوان نامزد نخست‌وزیری، یکی از مأموریت‌های ساوایا جلوگیری از این موضوع بود. با این حال، او فاقد تجربه سیاسی و دیپلماتیک کافی بود و در انجام مأموریت محوله موفق نشد. به همین دلیل، ترامپ نماینده خود در امور سوریه و سفیر واشنگتن در آنکارا، یعنی تام باراک، را به‌عنوان نماینده جدید آمریکا در عراق منصوب کرد.

تام باراک پیش‌تر مأموریتی غیررسمی در عراق داشت و در میانجی‌گری میان کردهای سوریه و دولت سوریه، با هماهنگی دولت اقلیم کردستان، نقش ایفا کرد. موفقیت او در این وساطت، ترامپ را به این نتیجه رساند که ساوایا را برکنار و باراک را جایگزین کند. البته گفته می‌شود که جدا از مسئله ناتوانی سیاسی آقای ساوایا، موضوعات دیگری نیز درباره پرونده مالی و ارتباطات ادعایی مالی او با مقامات عراقی در برخی رسانه‌ها مطرح شده است.

باراک به نظر می‌رسد بر اساس منش شخصی خود اعتقاد چندانی به ساختار سیاسی فدرالی عراق ندارد و حتی به نقل از او گفته شده که بهتر است عراق به سیستم سیاسی پادشاهی بازگردد

تام باراک دارای تجربه دیپلماتیک منطقه‌ای و از دوستان نزدیک رئیس‌جمهور آمریکا است و به نظر می‌رسد در هفته‌ها و ماه‌های آینده نقش فعال‌تری در عراق ایفا کرده و تلاش‌های خود را برای جلوگیری از نخست‌وزیری نوری المالکی تشدید کند.

باراک به نظر می‌رسد بر اساس منش شخصی خود اعتقاد چندانی به ساختار سیاسی فدرالی عراق ندارد و حتی به نقل از او گفته شده که بهتر است عراق به سیستم سیاسی پادشاهی بازگردد. مخالفت جدی او با سیاستمداران کنونی عراق ممکن است جوی از بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی در آینده این کشور ایجاد کند.

*حضور تام باراک چه تأثیری بر روابط عراق و ایران خواهد داشت؟

روابط عراق و ایران، روابطی تاریخی و طولانی است. از زمان سقوط رژیم صدام، آمریکا همواره تلاش کرده است در روابط میان جمهوری عراق و جمهوری اسلامی ایران مانع‌تراشی کرده و شکاف ایجاد کند. این اقدامات در حوزه‌های تجاری، بانکی، سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی نمود داشته است.

یکی از ابعاد این مداخلات، مسائل امنیتی است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، گروهک‌های تروریستی در اقلیم کردستان حضور دارند که از سوی برخی طرف‌های غربی، به‌ویژه آمریکا، حمایت می‌شوند. این گروه‌ها در گذشته اقدامات تروریستی متعددی علیه ایران انجام داده‌اند، اما با رایزنی‌های چند سال اخیر و امضای یادداشت تفاهم امنیتی میان ایران و اقلیم کردستان، از شدت فعالیت‌های آن‌ها کاسته شده است.

در سایه تحولات جدید منطقه‌ای و روابط آمریکا با ایران، به نظر می‌رسد آمریکا تلاش کند در حوزه‌های امنیتی و سیاسی موانع جدیدی ایجاد کند. تام باراک نیز احتمالاً در این زمینه نقش فعالی خواهد داشت؛ از جمله تلاش برای فعال‌سازی مجدد این گروهک‌ها، تضعیف تفاهم‌نامه امنیتی ایران و عراق یا حتی استفاده از عناصر داعش برای ناامن‌سازی عراق و مرزهای ایران.

انتقال عناصر زندانی داعش از سوریه به عراق، نگرانی‌های گسترده‌ای در این کشور نسبت به سیاست‌های آمریکا ایجاد کرده است. این نگرانی وجود دارد که همانند سال‌های ۲۰۱۰، داعش با حمایت برخی طرف‌های خارجی، به‌ویژه آمریکا، دوباره در عراق فعال شود و عراق نتواند با توان و جدیت لازم با این تهدید مقابله کند. این مسئله می‌تواند بر روابط عراق و ایران نیز تأثیر بگذارد، هرچند دو کشور در حوزه‌های دفاعی، انتظامی و امنیتی همکاری و هماهنگی مستمری دارند.

آنچه از سیاست‌های آمریکا برمی‌آید این است که واشنگتن با سیاست‌های منطقه‌ای ایران مخالف است؛ لذا در فضای پس از ۷ اکتبر و چیدمان جدید سیاست منطقه‌ای آمریکا در فلسطین، لبنان و سوریه، آمریکا تلاش خواهد کرد از طریق دیپلمات‌ها و سیاست‌های خود شرایطی همسو با منافعش در عراق نیز پیاده کند و مانع از بروز و ظهور سیاستمدارانی شود که ارتباطات خوبی با جمهوری اسلامی ایران دارند. حتی به نظر می‌رسد آمریکا از گزینه‌های نظامی نیز در آینده در عراق علیه برخی جریان‌ها و گروه‌ها نظیر حشد شعبی برای تضعیف حاکمیت و استقلال عراق استفاده کرده و جوی از بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی ایجاد کند.

به نظر می‌رسد آمریکا از گزینه‌های نظامی نیز در آینده در عراق علیه برخی جریان‌ها و گروه‌ها نظیر حشد شعبی برای تضعیف حاکمیت و استقلال عراق استفاده کرده و جوی از بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی ایجاد کند

با وجود این شرایط، به نظر می‌رسد آمریکا نتواند در حوزه‌های امنیتی و سیاسی و در فضای همکاری امنیتی موجود میان ایران و عراق به اهداف اساسی خود دست یابد، اما ممکن است به بخشی از اهداف سیاسی و امنیتی خود در عراقِ ۲۰۲۶ برسد.

*با توجه به فشارهای آمریکا، آینده حشدالشعبی در عراق را چگونه می‌بینید؟

حشد شعبی نیرویی برآمده از ملت عراق است که با فتوای مرجعیت معظم شیعه شکل گرفته و از اعتماد قابل توجهی در میان جریان‌های مردمی و سیاسی عراق برخوردار است. این نیرو به‌صورت رسمی تحت فرماندهی نیروهای مسلح عراق، یعنی نخست‌وزیر این کشور، قرار دارد و در سال‌های گذشته در دولت و مجلس عراق تلاش شده است تا ساختار اداری و سازمانی منظمی پیدا کند.

حشد شعبی تأثیر قابل ملاحظه‌ای در مبارزه با گروه‌های تروریستی، به‌ویژه داعش، در استان‌های مختلف عراق داشته، طرح‌های ضد امنیتی را در این کشور خنثی کرده و سدی در برابر پروژه‌های تخریبی و بی‌ثبات‌سازی عراق به شمار می‌رود. آمریکا از ابتدا رویکردهای ضد امنیتی نسبت به حشد داشته و حتی شماری از فرماندهان آن را در فهرست تحریم‌های خود قرار داده است، اما دولت عراق در برابر این تحریم‌ها مقاومت کرده است.

در انتخابات اخیر نیز شاهد بودیم که شمار زیادی از نیروهای سیاسی منتسب به حشد توانستند به پارلمان عراق راه پیدا کنند و این حضور باعث تقویت جایگاه سیاسی این نیرو در عراق شده است. با توجه به مخالفت‌های گذشته و کنونی آمریکا با حشد، پیش‌بینی می‌شود که این کشور تلاش کند مانع از حضور فعال سیاسی و نظامی میدانی این نیرو در دولت و پارلمان عراق شود.

گفتگو :زینب منوچهری