پژوهشگر مسائل خاورمیانه در گفتگو با تابناک:

در صورت وقوع جنگ، دولت عراق کنترل موثری بر آسمان خود ندارد/ «نوری مالکی» بیشتر به دنبال هماهنگی با کشورهای عربی خواهد بود تا ایران/ آمریکا مخالف «مالکی» نیست

«اردشیر پشنگ» معتقد است تخلیه پایگاه عین‌الاسد در راستای سیاست‌های کلی خروج آمریکا از خاورمیانه و مصوبه پارلمان عراق انجام گرفته است.

کد خبر: ۱۳۵۲۷۸۲

تاریخ: ۳۰ دی ۱۴۰۴ - ۱۵:۰۳

پژوهشگر ارشد مسائل خاورمیانه اظهار داشت: اگر جنگ منطقه‌ای اتفاق بیفتد، امکان اینکه از آسمان عراق و یا حتی از خاک عراق نیز استفاده شود، محتمل است؛ هرچند استفاده از آسمان عراق بسیار محتمل‌تر است.

به گزارش سرویس بین‌الملل تابناک؛ وزارت دفاع عراق شنبه شب از عقب نشینی نیرو‌های آمریکایی از پایگاه عین الاسد در استان الانبار در غرب آن کشور خبر داد. اقدامی که ایران آن را نشانه تحکیم استقلال، ثبات و حاکمیت ملی در عراق دانست. این تحول چند روز پس از آن رخ می‌دهد که «حسین علاوی» مشاور «محمد شیاع السودانی» نخست وزیر عراق اعلام کرد که نیرو‌های مسلح این کشور در روز‌های آتی مقر ائتلاف بین‌المللی تحت هدایت آمریکا در پایگاه عین الاسد در استان الانبار را به دست خواهند گرفت.

از سپتامبر ۲۰۱۴ تاکنون حدود ۲۵۰۰ نیروی نظامی آمریکایی در چارچوب ائتلاف بین‌المللی مبارزه با تروریسم در عراق، در سه پایگاه اصلی یعنی پایگاه عین‌الاسد در استان الانبار، پایگاه حریر در اربیل و اردوگاه ویکتوریا که در مجاورت فرودگاه بین‌المللی بغداد قرار دارد، مستقر شدند.

در این راستا و هم‌زمانی آن با سفر فواد حسین وزیر امورخارجه عراق به ایران، خبرنگار سرویس بین‌الملل «تابناک» گفتگویی را با «دکتر اردشیر پشنگ» پژوهشگر ارشد مسائل خاورمیانه انجام داده که از نظر می‌گذرانید.

*آمریکا پایگاه عین‌الاسد در استان الانبار عراق را به صورت کامل تخلیه کرده است. این اقدام از سوی ایران به منزله استقلال عراق تلقی شده و با خرسندی مواجه شد. دلایل خروج آمریکا از عین‌الاسد چیست؟

سیاست‌های امنیت ملی آمریکا، از زمان باراک اوباما، شامل برنامه‌ای تدریجی برای خروج از خاورمیانه، از جمله عراق، بود. با این حال، درگیری‌های داخلی آمریکا، تعارض منافع بازیگران منطقه‌ای، و افزایش رقابت‌های منطقه‌ای، این خروج را با نوسان مواجه کرده است. توافقات سال 2011 بین واشنگتن و بغداد برای خروج مرحله‌ابی، عمدتا بدلیل ظهور داعش در 2014، عملیاتی نشد، مواجهه با نفوذ و سیاست‌های منطقه‌ای ایران نیز این وضعیت را پیچیده‌تر کرده است.

این خروج، به طور کلی، در راستای استراتژی عمومی آمریکا برای کاهش حضور در منطقه است، اما به دلیل پیچیدگی‌های منطقه‌ای، به آسانی قابل تحقق نیست.

در رابطه با عراق، دولت مرکزی و طیفی از جامعه، به‌ویژه شیعیان، خواهان خروج نظامیان آمریکایی هستند؛ هرچند برخی چهره‌های سیاسی، حتی در طیف شیعه، در خفا تداوم حضور آمریکا را در راستای منافع خود می‌دانند

در رابطه با عراق، دولت مرکزی و طیفی از جامعه، به‌ویژه شیعیان، خواهان خروج نظامیان آمریکایی هستند؛ هرچند برخی چهره‌های سیاسی، حتی در طیف شیعه، در خفا تداوم حضور آمریکا را در راستای منافع خود می‌دانند، همان‌گونه که مقامات آمریکایی نیز اظهار کرده‌اند که عراقی‌ها در ظاهر چیزی و در خفا درخواستی متفاوت برای ادامه حضور ما بیان می‌کنند.

با این وجود، آنچه در سال‌های اخیر در عراق مشاهده می‌شود، آغاز استراتژی گام‌به‌گام خروج آمریکایی‌ها از مناطق جنوبی و مرکزی است و استقرار آن‌ها عمدتاً به شمال عراق، یعنی اقلیم کردستان، محدود شده است.

در اقلیم نیز، روند کلی خروج نهایی از عراق با تأخیر و با در نظر گرفتن تحولات منطقه‌ای دنبال خواهد شد. آنچه اتفاق افتاده، در چارچوب مصوبه پارلمان عراق و توافقات متقابلی است که بین دولت‌های نوری مالکی با اوباما، سپس ترامپ، بایدن و مجدداً ترامپ برای خروج نیروها صورت گرفت.

بنابراین، این اقدام عجیب به نظر نمی‌رسد و طبق آن چشم‌انداز پیش‌بینی شده است. نکته قابل تأمل این است که بسیاری از پایگاه‌های آمریکایی عملاً از سال ۲۰۱۸ از حالت رزمی و تاکتیکی به حالت آموزشی تغییر وضعیت داده‌اند.

پیش از آن، نیروهای آمریکایی گاهی از این پایگاه‌ها خارج شده و عملیاتی را انجام می‌دادند، اما از سال ۲۰۱۸ به این سو، عمده پایگاه‌های آمریکایی در عراق، از جمله عین‌الاسد، حالت عملیاتی خود را از دست داده و تمرکز بیشتر بر آموزش و انبارداری تجهیزات بوده است؛ در این مرحله، تخلیه حضور آن‌ها در الانبار نیز در حال تکمیل شدن است.

*بر اساس توافق آمریکا و دولت عراق، آمریکا برای حضور در اقلیم کردستان عراق برنامه دارد. ارزیابی شما از این مورد چیست؟

در عراق، یک وضعیت خروج مرحله‌ای در حال وقوع است که با دیدگاه‌های متفاوت گروه‌های حاضر در قدرت همراه است. کردها و اعراب سنی در عراق عمدتاً خواستار تداوم حضور آمریکا هستند؛ زیرا آمریکایی‌ها را نیروهایی فرامرزی می‌دانند که بر خلاف دو قدرت منطقه‌ای، که هر یک از بخش‌هایی از گروه‌های عراقی حمایت می‌کنند یا بخشی را علیه بخش دیگر تقویت می‌کنند، حضورشان برای ثبات و امنیت آن‌ها بیشتر اهمیت دارد.

اما در هر حال، می‌دانیم که توافقات مربوط به حضور یا عدم حضور آمریکا باید بین واشنگتن و بغداد امضا شود و توافقات محلی‌تر، مانند توافق اربیل با آمریکایی‌ها یا احزاب سنی با آمریکا، از نظر عملی چندان قابل اجرا و اتکا نیستند.

توافقی که به طور کلی بین آمریکایی‌ها و عراقی‌ها انجام شده، خروج تدریجی از جنوب و مرکز عراق است و سپس در مرحله سوم، این خروج در شمال عراق در اقلیم کردستان آغاز خواهد شد؛ هرچند فعلاً نمی‌توان جدول زمان‌بندی مشخصی برای آن در نظر گرفت.

*در سفر وزیر خارجه عراق به ایران، فواد حسین اعلام کرد امنیت ایران برای امنیت منطقه و برای عراق مهم است و یکی از موضوعات مطرح شده این بود که هرگونه تشدید تنش میان ایران و آمریکا نباید با استفاده از خاک و فضای عراق علیه ایران همراه باشد. آیا تضمین‌های قوی از سوی عراق در این زمینه وجود دارد؟

دولت عراق بر روی کاغذ و در مواضع رسمی خود دیدگاه‌هایی دارد، اما در عمل، همان‌گونه که در جنگ ۱۲ روزه مشاهده شد، توانایی مدیریت آسمان خود را ندارد و  شاهد بودیم آسمان عراق یکی از مراکز اصلی بود که اسرائیل به نوعی از آن در حملات هوایی خود استفاده می‌کرد و یا هواپیماهای ائتلاف بخشی از موشک‌های ایرانی را در آسمان عراق رهگیری می‌کردند.

تمامی گروه‌های عراقی، اعم از عرب شیعه، عرب سنی و کُرد، یکسان است. آن‌ها از تشدید بحران و تنش بین ایران و آمریکا استقبال نمی‌کنند و آن را در تضاد با امنیت خود می‌دانند

دولت عراق همچنان از نظر استراتژیک و نظامی، یک دولت ضعیف و وابسته از نظر امنیتی به ایالات متحده است. این وضعیت در میان تمامی گروه‌های عراقی، اعم از عرب شیعه، عرب سنی و کُرد، یکسان است. آن‌ها از تشدید بحران و تنش بین ایران و آمریکا استقبال نمی‌کنند و آن را در تضاد با امنیت خود می‌دانند؛ لذا آنچه فواد حسین، وزیر خارجه عراق، بیان کرده، صحیح است.

اما اینکه عراق بتواند مانع استفاده از خاک یا آسمان خود توسط نیروی سومی شود، مسئله دیگری است که فعلاً در توانایی دولت عراق نیست.

اگر جنگ منطقه‌ای اتفاق بیفتد، امکان اینکه از آسمان عراق و یا حتی از خاک عراق نیز استفاده شود، محتمل است؛ هرچند استفاده از آسمان عراق بسیار محتمل‌تر است، اگر جنگ منطقه‌ای رخ دهد که یک طرف آن ایالات متحده و اسرائیل و طرف دیگر ایران باشد، علی‌رغم مخالفت عراقی‌ها، امکان دارد مانند جنگ ۱۲ روزه، آسمانشان تبدیل به مسیر پروازی هواپیماهای اسرائیل، شود.

*حضور احتمالی نوری مالکی به عنوان نخست وزیر عراق چه تأثیری می‌تواند بر روابط ایران و عراق داشته باشد و آیا آمریکا با نخست وزیری وی موافقت می‌کند؟

نوری مالکی از دوستان قدیمی ایران محسوب می‌شود و در عین حال از سیاستمداران کارکشته‌ای است که بازیگری بین تهران و واشنگتن را به خوبی بلد است.

وی پیش از این به مدت هشت سال نخست وزیر عراق بوده است در اینجا بایست متذکر شد در برهه‌ای دشوار، نخست وزیران مختلف عراقی تلاش داشتند تا تنش بین تهران و واشنگتن کمترین آسیب را به عراق وارد کند و کشور را از آن مرحله عبور دهند. در این مقطع، حضور احتمالی نوری مالکی به عنوان نخست وزیر با مخالفت جدی از سوی نیروهای آمریکایی مواجه نخواهد شد. به هر حال، عراق به یک وضعیت نسبتاً تثبیت شده‌ای رسیده است.

حساسیت آمریکایی‌ها بیشتر روی وزرا یا کسانی است که نزدیک به حشد الشعبی و آن بخش از حشد الشعبی که به ایران نزدیک هستند یا وابستگی ایدئولوژیک و لجستیک به ایران دارند

حساسیت آمریکایی‌ها بیشتر روی وزرا یا کسانی است که نزدیک به حشد الشعبی و آن بخش از حشد الشعبی که به ایران نزدیک هستند یا وابستگی ایدئولوژیک و لجستیک به ایران دارند.

تأکید آن‌ها این بود که این افراد در دولت، وزارت نگیرند و اکنون به نظر می‌رسد که راضی شده‌اند وزارتخانه‌های حساس مانند وزارت دفاع یا وزارت امنیت از آنِ آن‌ها نشود و نباید فراموش کرد که ترکیب وارد شده به مجلس عراق، قدرت چانه‌زنی آمریکا را تا حدی تضعیف کرده است.

در عراق، موقعیت جریان‌های شیعه و به‌ویژه گروه‌های نزدیک به ایران در پارلمان جدید تقویت شده است. با این حال، هر نخست‌وزیر عراقی، با وجود تلاش برای مدیریت تنش بین آمریکا و ایران و کاهش اثر آن بر کشور، معمولاً سیاست مستقل را دنبال می‌کند.

عراق در این سیاست مستقل منطقه‌ای، بیشتر با کشورهای عربی هماهنگ می‌شود تا ایران، همان‌طور که نخست‌وزیر پیشین نیز همین رویکرد را در پیش داشت. نوری مالکی نیز در این مسیر گام بر خواهد داشت، اما شاهد تغییرات اساسی در سیاست خارجی عراق نخواهیم بود.

گفتگو: زینب منوچهری