مقاومت کشاورزان در برابر پساب تصفیه‌شده؛ چالشی دیگر برای وزارت نیرو

ایران در میان کشورهای مواجه با بحران شدید کمبود آب قرار دارد و وزارت نیرو برای حفظ منابع آب جدید برای مصارف شرب، سیاست فروش پساب تصفیه‌شده را به عنوان منبع جایگزین پیش برده است، اما این سیاست در بخش کشاورزی با مقاومت گسترده‌ای مواجه شده است.

کد خبر: ۱۳۵۰۶۰۶

تاریخ: ۱۸ دی ۱۴۰۴ - ۱۰:۰۲

فرزین سوادکوهی، سرویس انرژی تابناک: کشاورزان و باغداران به دلیل نگرانی‌های جدی بهداشتی، ترس از آلودگی محصولات و عدم اطمینان از کیفیت پایدار پساب، تمایل کمی به خرید و استفاده از آن نشان می‌دهند، در حالی که صنایع بزرگ به مشتری اصلی این منبع تبدیل شده‌اند و صدها میلیون مترمکعب پساب را جذب کرده‌اند.

مصرف سالانه آب در کشور حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب است که بیش از ۹۰ درصد آن به بخش کشاورزی اختصاص دارد. وزارت نیرو بر اساس قوانین و مصوبات مرتبط، جایگزینی منابع آب غیرمتعارف مانند پساب را در اولویت قرار داده تا آب تازه را برای نیازهای ضروری حفظ کند.

در حال حاضر، ظرفیت تصفیه‌خانه‌های فاضلاب کشور به حدود ۶.۲ میلیون مترمکعب در شبانه‌روز رسیده و برنامه‌ریزی شده تا پایان برنامه توسعه، این ظرفیت به ۸ میلیون مترمکعب افزایش یابد. این زیرساخت‌ها سالانه نزدیک به ۱.۸ میلیارد مترمکعب پساب تصفیه‌شده تولید می‌کنند که می‌تواند بخش قابل توجهی از نیازهای غیرشرب را پوشش دهد، اما توزیع و مصرف آن با چالش‌های جدی همراه است.

تاکنون بیش از ۳۲۰ میلیون مترمکعب پساب در قالب حدود ۷۸ قرارداد به صنایع بزرگ واگذار شده و قراردادهایی با ارزش بیش از ۱۰۰ هزار میلیارد تومان امضا شده است. الزام قانونی صنایع آب‌بر به استفاده از پساب، همراه با مکانیسم‌هایی مانند عرضه در بورس انرژی، این بخش را به مصرف‌کننده‌ای پایدار و پرداخت‌کننده تبدیل کرده است.

مصرف آب صنعتی حدود ۴ میلیارد مترمکعب در سال است و هدف‌گذاری شده که بخش عمده آن با پساب جایگزین شود، در حالی که هم‌اکنون کمتر از نیم میلیارد مترمکعب پساب در اختیار صنعت قرار گرفته و برنامه افزایش سالانه حدود ۳۵۰ میلیون مترمکعب پیگیری می‌شود.

در مقابل، بخش کشاورزی که بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب کشور است، با مقاومت شدیدی در برابر استفاده از پساب روبرو شده است. کشاورزان عمدتاً منابع سنتی یا آب تازه را ترجیح می‌دهند و پساب را گزینه‌ای نامناسب می‌دانند.

یکی از اصلی‌ترین دلایل این مقاومت، مسائل بهداشتی و کیفیت پساب است. حتی پس از تصفیه، بسیاری از پساب‌ها استانداردهای لازم برای آبیاری محصولات خوراکی را ندارند و می‌توانند آلودگی‌های میکروبی، فلزات سنگین یا سایر مواد مضر را به خاک، آب‌های زیرزمینی و محصولات منتقل کنند.

مقامات بهداشتی و قضایی در مواردی استفاده از پساب غیراستاندارد در کشاورزی را ممنوع کرده‌اند و آن را تهدیدی برای سلامت عمومی می‌دانند.علاوه بر این، نگرانی‌های فرهنگی و عملی نقش مهمی در این عدم استقبال ایفا می‌کند.

کشاورزان پساب را منبع آلوده‌ای می‌پندارند که می‌تواند کیفیت محصول را کاهش دهد و بازارپسندی آن را تحت تأثیر قرار دهد. در بسیاری از مناطق، گزارش شده که کشاورزان از خرید انشعاب یا استفاده رسمی از پساب خودداری می‌کنند و ترجیح می‌دهند به روش‌های سنتی ادامه دهند.

استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت جهاد کشاورزی نیز استفاده از پساب را عمدتاً به آبیاری فضای سبز، محصولات غیرخوراکی یا مصارف صنعتی محدود کرده است و برای محصولات خوراکی، نیاز به تصفیه پیشرفته‌تری وجود دارد که در اکثر تصفیه‌خانه‌ها به طور کامل محقق نشده است.

در شهرهایی مانند تهران که حدود یک‌سوم پساب کشور یعنی نزدیک به ۳۹۰ میلیون مترمکعب در سال را تولید می‌کند، اولویت واگذاری به صنایع و آبیاری فضای سبز است و سهم کشاورزی بسیار محدود باقی مانده است. این نامتوازنی نشان‌دهنده چالش اصلی وزارت نیرو است که همانا  تولید حجم عظیمی از پساب، در نبود مشتری گسترده در بخش کشاورزی است.

از نظر اقتصادی نیز قیمت‌گذاری پساب برای کشاورزان جذاب نیست، زیرا هزینه‌های انتقال، زیرساخت و نگهداری بالاست و در مقایسه، دسترسی به آب چاه یا منابع رودخانه‌ای (حتی اگر غیرمجاز باشد) ارزان‌تر به نظر می‌رسد. عدم آموزش کافی و تبلیغات منفی پیرامون پساب نیز این مقاومت را تشدید کرده است.

وزارت نیرو تلاش کرده با قراردادهای بیع متقابل و عرضه شفاف در بورس، فرآیند واگذاری را بهبود بخشد، اما این مکانیسم‌ها بیشتر به نفع صنایع بزرگ بوده و کشاورزان خرده‌پا که بخش عمده کشاورزی کشور را تشکیل می‌دهند، کمتر از آن بهره برده‌اند.

در برخی موارد، رهاسازی غیراستاندارد پساب یا فروش غیررسمی آن مشکلات زیست‌محیطی ایجاد کرده، اما این اقدامات راه‌حل پایداری برای جایگزینی رسمی نیستند.

برای عبور از این بن‌بست، نیاز به اقدامات جامع وجود دارد. ارتقای کیفیت تصفیه‌خانه‌ها به سطحی که استانداردهای کشاورزی خوراکی را برآورده کند، گندزدایی مؤثر، پایش مداوم کیفیت و آموزش گسترده کشاورزان ضروری است. تمرکز بر استفاده از پساب در کشت محصولات غیرخوراکی یا آبیاری فضای سبز می‌تواند گام انتقالی مناسبی باشد.

موفقیت چشمگیر در بخش صنایع نشان می‌دهد که با ایجاد الزام قانونی و مشوق‌های اقتصادی، بازچرخانی پساب ممکن است، اما تا زمانی که نگرانی‌های بهداشتی و عملی کشاورزان برطرف نشود، سیاست جایگزینی آب در بخش کشاورزی با ناکامی مواجه خواهد ماند. حفظ منابع آب تازه برای نسل‌های آینده، نیازمند حل این چالش عمیق و چندجانبه است.