فیلترشکن‌ها از کار افتادند

کاهش محسوس سرعت اینترنت و اختلال‌های مقطعی و تکرارشونده، بار دیگر اقتصاد دیجیتال ایران را در موقعیتی شکننده قرار داده است.

کد خبر: ۱۳۵۰۴۰۶

تاریخ: ۱۷ دی ۱۴۰۴ - ۰۹:۵۰

به دنبال اعتراضات بازاریان و سایر مردم به شرایط نامساعد اقتصادی حاکم بر کشور، سرعت اینترنت به‌شدت کاهش یافته و اختلال‌ها افزایش.

به گزارش تابناک به نقل از اعتماد، به گفته برخی شهروندان در این روز‌ها به دلیل اعتراضات اقتصادی مردم حتی بسیاری از فیلترشکن‌ها و وی‌پی‌ان‌ها دیگه کارکرد قبلی را ندارند. البته برخی نیز با توجه به سرعت پایین اینترنت کار نمی‌کنند، یعنی سرعت از یک حدی که کاهش می‌یابد آنها دیگر کار نمی‌کنند.

فیلترشکن سایفون یکی از این فیلترشکن‌هاست. آن‌گونه که در سایت زومیت آمده بررسی داده‌های ترافیکی نشان می‌دهد از پنجشنبه ۱۱ دی‌ماه، همزمان با کاهش محسوس عملکرد فیلترشکن‌ها، افت معناداری در میزان ترافیک اینترنت کشور شکل گرفته است؛ افتی که روز شنبه به اوج خود رسید و در مقایسه با هفته قبل، در برخی ساعات تا ۳۵درصد کاهش را ثبت کرده است.

این اتفاق در شرایطی رخ داد که کاربران در نقاط مختلف کشور تجربه‌های متفاوتی از اینترنت دارند؛ از قطع و وصل‌های پی‌درپی گرفته تا بارگذاری نامنظم سایت‌ها و اختلال در دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی. به نقل از زومیت داده‌های منتشرشده از سوی کلادفلر نشان می‌دهد ترافیک ورودی به سرور‌های کلادفلر در روز پنجشنبه حوالی ساعت ۳۰:۱۸ نسبت به هفته قبل تا ۲۲درصد کاهش پیدا کرد و میانگین ترافیک روزانه نیز حدود ۱۵درصد پایین‌تر آمد.

از آنجا که بخش قابل‌توجهی از وب‌سایت‌ها و همچنین بسیاری از فیلترشکن‌ها به زیرساخت کلادفلر متکی هستند، این افت ترافیک صرفا یک نوسان فنی ساده تلقی نمی‌شود. همین همزمانی کاهش ترافیک، افت عملکرد فیلترشکن‌ها و ناپایداری اینترنت، گمانه‌ها درباره وجود یک مداخله هدفمند را تقویت کرده است؛ مداخله‌ای که به‌جای مسدودسازی مستقیم، با ایجاد اختلال در گلوگاه‌های کلیدی مانند؛ کلادفلر، تلاش می‌کند دسترسی کاربران به اینترنت آزاد را پرهزینه‌تر و بی‌ثبات‌تر کند.

نتیجه چنین رویکردی، اینترنتی است که نه قطع می‌شود و نه پایدار می‌ماند؛ وضعیتی خاکستری که بیشترین فشار آن مستقیما بر دوش کاربران، کسب‌وکار‌های آنلاین و جریان آزاد اطلاعات سنگینی می‌کند.

در استان‌هایی، چون همدان، لرستان، تهران، اردبیل و آذربایجان شرقی و خوزستان افت شدید اینترنت از ابتدای هفته گزارش شده است و منجر به اعتراضات مردم شده است و حتی بسیاری از فیلترشکن‌ها و وی‌پی‌ان‌ها هم وصل نمی‌شوند.

این الگوی اختلالات در استان‌های دیگری نیز دیده شده است، از گلستان، خراسان شمالی، فارس، اصفهان، چهارمحال و بختیاری، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، گیلان، خراسان جنوبی، آذربایجان غربی، مرکزی و یزد نیز در نمودار‌های کلادفلر گزارش‌هایی از افت ترافیک منتشر کرده‌اند.

همزمان با کاهش سرعت اینترنت و رشد اختلالات روز دوشنبه به گزارش خبرگزاری مهر، ۵۱ نماینده مجلس در تذکری به رییس‌جمهور و وزرای ارتباطات، اطلاعات، دفاع و کشور بر لزوم نظارت بیشتر بر فعالیت سکو‌های پیام‌رسان بین‌المللی در فضای مجازی تاکید کردند.

واکنش وزیر ارتباطات به اختلال‌ها

در واکنش به رشد اختلالات و کاهش همزمان سرعت اینترنت، روز دوشنبه سیدستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در گفت‌وگویی می‌گوید: مردم مطالبات و اعتراض‌هایی دارند، اما در عین حال، نگرانی جدی نسبت به آسیب دیدن کسب‌وکار‌ها در صورت اختلال یا قطع اینترنت نیز وجود دارد و این دغدغه، کاملا قابل فهم است.

او می‌افزاید: نگاه دولت چهاردهم بر این مبنا بوده که معیشت مردم و آرامش آنها اولویت شماره یک است و این رویکرد به‌صورت جدی در حال پیگیری است. اگر بپذیریم که معیشت مردم به‌طور مستقیم با کیفیت ارتباطات و برخورداری از زیرساخت‌های ارتباطی در ارتباط است، آنگاه توجه ویژه به این حوزه به یک تکلیف روشن برای ما تبدیل می‌شود. به نقل از تابناک وزیر ارتباطات می‌گوید: برآورد‌ها نشان می‌دهد بیش از ۱۰ میلیون نفر از شهروندان کشور، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم، زندگی و معیشت آنها از فضای زیرساختی ارتباطات کشور تأثیر می‌پذیرد و همین موضوع ایجاب می‌کند که در سیاستگذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌ها، حساسیت و دقت مضاعفی به خرج داده شود.

هاشمی ادامه می‌دهد: بحث قطع یا محدودسازی اینترنت، یک اقدام مطلق و همیشگی نیست بلکه تابع شرایط خاص است و تصمیم‌ها در این حوزه با در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی، معیشتی و حفظ جان شهروندان اتخاذ می‌شود.

تصمیم‌ها بیرون از وزارت ارتباطات

کاهش محسوس سرعت اینترنت و اختلال‌های مقطعی و تکرارشونده، بار دیگر اقتصاد دیجیتال ایران را در موقعیتی شکننده قرار داده است. افشین کلاهی، عضو اتاق بازرگانی ایران و عضو هیات‌مدیره فدراسیون فناوری اطلاعات و ارتباطات با ارزیابی شرایط فعلی معتقد است؛ آنچه امروز در حوزه اینترنت رخ داده، صرفا یک مساله فنی یا مقطعی نیست، بلکه نتیجه تصمیماتی بالادستی است که پیش‌بینی‌پذیری را از کسب‌وکار‌های آنلاین گرفته و سرمایه‌گذاری در این حوزه را با تردید جدی مواجه کرده است.

به گفته افشین کلاهی، برخلاف تصور عمومی، وزارت ارتباطات نقش تصمیم‌گیر اصلی در محدودسازی یا کاهش سرعت اینترنت ندارد و بیشتر در جایگاه مجری قرار گرفته است. هسته اصلی تصمیم‌گیری در سطوح بالاتری انجام می‌شود و همین موضوع باعث می‌شود پاسخ روشنی درباره موقتی یا دائمی بودن این اختلال‌ها وجود نداشته باشد.

او تأکید می‌کند: وزارت ارتباطات اساسا علاقه‌ای به دخالت فراتر از نقش اجرایی خود ندارد و سیاست‌ها از جای دیگری دیکته می‌شود.

کلاهی با اشاره به تفاوت شرایط اینترنت در نقاط مختلف کشور می‌گوید: شدت و نوع اختلال‌ها در شهر‌های مختلف یکسان نیست. در تهران به نظر می‌رسد محدودیت‌ها کمتر باشد، اما در بسیاری از شهرستان‌ها این سیاست‌ها به‌صورت هدف‌گذاری‌شده و شدیدتر اجرا می‌شود. حتی در برخی مناطق، روز‌های اعمال محدودیت با شهر‌های دیگر تفاوت دارد. این ناهمگونی نشان می‌دهد که تصمیم‌ها کاملامنطقه‌ای و مبتنی بر ملاحظات امنیتی اتخاذ می‌شود.

به باور این عضو اتاق بازرگانی ایران، هدف اصلی سیاست‌های اخیر، کنترل یا تضعیف فیلترشکن‌ها است، اما اثر مستقیم آن بر سرعت اینترنت و عملکرد روزمره کسب‌وکار‌های آنلاین کاملا مشهود است. وقتی سرعت کاهش پیدا می‌کند، فرآیند‌های ساده‌ای مانند؛ بارگذاری سایت، ارتباط با مشتری یا ارایه خدمات آنلاین با اختلال روبه‌رو می‌شود و این یعنی آسیب مستقیم به کسب‌وکار‌ها و در نهایت به مردم. کلاهی تأکید می‌کند: کاهش کیفیت اینترنت فقط کسب‌وکار‌ها را تحت فشار قرار نمی‌دهد، بلکه زندگی روزمره مردم را نیز دشوارتر می‌کند. دسترسی به اطلاعات، استفاده از خدمات آنلاین و حتی انجام امور عادی روزانه زمان‌برتر و پرهزینه‌تر می‌شود. در چنین شرایطی، استفاده روزمره از اینترنت به‌جای تسهیل‌کننده، به یک چالش دائمی تبدیل می‌شود.

از نگاه کلاهی، وضعیت فعلی اینترنت با سیاست‌های بالادستی اعلام شده برای توسعه اقتصاد دیجیتال کاملا در تضاد است. در حالی که در اسناد رسمی بر رشد اقتصاد دیجیتال، استارتاپ‌ها و خدمات آنلاین تأکید می‌شود، تصمیم‌های عملی در جهت محدودسازی و کاهش کیفیت زیرساخت‌ها حرکت می‌کند و این تناقض، پیام روشنی برای فعالان اقتصادی دارد؛ اینکه نمی‌توان به ثبات این فضا اعتماد کرد. کلاهی معتقد است؛ پیش‌بینی آینده اینترنت در ایران تقریبا غیرممکن است، تجربه‌های گذشته نشان داده که حتی قطع کامل اینترنت نیز سابقه دارد و این تصمیم‌ها در شرایط خاص و خارج از روال‌های معمول اتخاذ می‌شود. به همین دلیل نمی‌توان با قطعیت گفت که اختلال‌های فعلی موقتی است یا در آینده تشدید می‌شود. همه‌چیز به شرایط کلی کشور و تصمیم نهاد‌های امنیتی و بالادستی بستگی دارد.

به گفته این عضو اتاق بازرگانی ایران، در کوتاه‌مدت نتیجه این وضعیت کاملا روشن است؛ اختلال در فعالیت همه کسب‌وکار‌های آنلاین و ایجاد چالش جدی برای آنها. اما اثرات بلندمدت بسیار نگران‌کننده‌تر است. نااطمینانی و پیش‌بینی‌ناپذیری باعث می‌شود سرمایه‌گذاران به‌تدریج از حوزه اقتصاد دیجیتال فاصله بگیرند. تجربه دوره‌های قبلی، به‌ویژه زمان‌هایی که اینترنت به‌طور کامل قطع شد، نشان داد که خروج سرمایه از این بخش کاملا واقعی است.

کلاهی با مقایسه این وضعیت با برخی تصمیم‌های اقتصادی دیگر، از جمله اصلاح تعرفه‌ها یا تک‌نرخی شدن ارز، می‌گوید: در ایران معمولا تصمیم‌های سخت زمانی گرفته می‌شود که فرصت مناسب از دست رفته است.

به باور او، همانطور که برخی اصلاحات اقتصادی با تأخیر اجرا شد، محدودسازی اینترنت هم در زمانی اتفاق می‌افتد که اقتصاد دیجیتال بیش از هر زمان دیگری به ثبات نیاز دارد. کلاهی در ارزیابی وضعیت فعلی سرعت اینترنت به گزارش‌هایی اشاره می‌کند که از کاهش ۳۵ درصدی ترافیک اینترنت در برخی مناطق حکایت دارد، در حالی که در بعضی نقاط افت حدود ۱۰ درصد گزارش شده است.

او تأکید می‌کند: به دلیل مقطعی بودن اختلال‌ها و تفاوت شهر به شهر و استان به استان، ارایه یک آمار دقیق و سراسری عملا امکان‌پذیر نیست. افشین کلاهی معتقد است؛ تا زمانی که اینترنت به عنوان یک زیرساخت حیاتی و اقتصادی دیده نشود و تصمیم‌گیری درباره آن شفاف و قابل پیش‌بینی نباشد، اقتصاد دیجیتال ایران همچنان در معرض آسیب خواهد بود. نااطمینانی، بزرگ‌ترین دشمن سرمایه‌گذاری است و تداوم این وضعیت، نه‌تنها رشد کسب وکار‌های آنلاین را متوقف می‌کند، بلکه آینده این بخش را با ابهام جدی روبه‌رو می‌سازد.

هزینه‌ای که باز هم باید مردم پرداخت کنند

سیده مهکامه شریف‌زاد، رییس کارگروه تبادل انجمن بلاکچین ایران نیز بر این باور است که تجربه جهانی و داخلی نشان می‌دهد اختلال‌های گزینشی می‌تواند به افت کیفیت پایدارتر تبدیل شود، خصوصا وقتی اطلاع‌رسانی رسمی دقیق (علت، دامنه، مدت و معیار بازگشت به وضعیت عادی) ارائه نشود و اگر اختلال به جای مدیریت هدفمند ریسک، به یک رویه تبدیل شود، ریسک تشدید و تکرار آن بالاست و هزینه‌اش را مردم و کسب‌وکار‌ها می‌دهند. این امری است که به وضوح در بحران فیلترینگ و جنگ ۱۲ روزه تجربه کردیم.

او می‌گوید: کاهش سرعت فقط «کندی وب‌گردی» نیست، در اقتصاد دیجیتال، افت کیفیت اینترنت یعنی؛ اختلال در پرداخت، احراز هویت، پشتیبانی و پاسخگویی و تأخیر و خطا در OTP ورود و تراکنش‌ها. افزایش خطای عملیاتی از قطع و وصل، تایم‌اوت، دوباره‌کاری، صف‌های پردازش و نارضایتی مردم. شریف‌زاده با اشاره به افزایش ریسک امنیتی ادامه می‌دهد: وقتی سرویس‌ها ناپایدار می‌شوند، کاربران به مسیر‌های ناامن‌تر رانده می‌شوند، خطا‌های انسانی بالا می‌رود و فرصت سوء‌استفاده، فیشینگ بیشتر می‌شود.

رییس کارگروه تبادل انجمن بلاکچین می‌افزاید: در کنار مواردی که ذکر شد هزینه مستقیم در افت فروش، جریمه SLA، افزایش هزینه زیرساخت و نیروی انسانی و مهم‌تر از همه کاهش اعتماد نیز حائز اهمیت است. حتی در شرایط «عادی» شاخص‌های سرعت و کیفیت ایران (مثلا میانه سرعت دانلود ثابت) در گزارش‌های عمومی اعداد محدودی را نشان می‌دهد، حال وقتی اختلال روی آن سوار شود، اثر آن چند برابر می‌شود.

او در مورد حجم واقعی ترافیک ادامه می‌دهد: به جای یک عدد واحد، باید سه لایه را از هم تفکیک کنیم؛ حجم ترافیک (Traffic Volume): که در گزارش‌های اخیر، کاهش میانگین تا حدود ۳۵ درصد مطرح شده است. کیفیت تجربه کاربر (QoE: Packet loss (ناپایداری مسیرها؛ اینها حتی اگر ترافیک «کم» هم افت کند، می‌تواند تجربه را شدیداً خراب کند و دامنه جغرافیایی - زمانی که گزارش‌ها از اختلال گزینشی در برخی استان‌ها و بازه‌ها صحبت می‌کنند؛ یعنی «میانگین کشوری» ممکن است شدت آسیب در نقاط پرریسک را پنهان کند. به عنوان یک مطالبه اقتصادی و حرفه‌ای در این زمینه خواهش می‌کنیم انتشار گزارش‌های فنی دوره‌ای از سوی متولیان (بدون اطلاعات حساس) شامل؛ KPI‌های کیفیت، مدت، دامنه و اقدامات جبرانی جایگزین آمار و ارقام حدسی و احساسی و سلیقه‌ای شود.

شریف‌زاده ادامه می‌دهد: وقتی شبکه دچار ناپایداری، اختلال گزینشی یا تغییرات ناهمگون کیفیت می‌شود، ابزار‌های رمزگذاری‌شده و تونل‌سازی (که بسیاری از کاربران از آنها استفاده می‌کنند) بیشتر از بقیه آسیب می‌بینند؛ چون به اتصال پایدار و بدون قطع‌ووصل نیاز دارند که نتیجه‌اش برای کاربر نهایی؛ کندی و خطای بارگذاری سایت‌ها، باز و بسته شدن مکرر نشست‌ها و یک اثر جانبی مهم دیگر یعنی هزینه پهنای باند و افزایش پردازش برای کسب‌وکار‌ها است چرا که درخواست‌ها چندبار تکرار می‌شوند.

او می‌گوید: همزمان، بخش بزرگی از وب و اپ‌ها به سرویس‌های ابری، شبکه‌های توزیع محتوا متکی‌اند؛ اختلال در دسترسی پایدار به این زنجیره می‌تواند روی «سایت‌های کاملا قانونی و داخلی خدمت‌رسان» هم اثر بگذارد. این کارشناس حوزه فناوری در ادامه با اشاره به افت سرعت اینترنت که موقتی است یا خیر می‌گوید: اگر «موقتی» است، باید مثل هر مدیریت بحران حرفه‌ای، زمان‌بندی، معیار پایان، و پاسخگویی داشته باشد. نگرانی ما این است که وقتی ابزار اضطراری چند بار تکرار شود، عملا به رویه تبدیل می‌شود، بدون اینکه سازوکار جبران خسارت یا ارزیابی هزینه فایده‌اش روشن باشد.

شریف‌زاده ادامه می‌دهد: نمونه تاریخی نزدیک هم داریم، در خردادماه ۱۴۰۴ و همزمان با تنش امنیتی، گزارش‌های متعددی از اختلال- قطع گسترده اینترنت منتشر شد و خود این وضعیت، هم زندگی مردم را مختل کرد و هم روی سرویس‌های مالی اثر گذاشت و حتی منجر به از دست رفتن بخش بزرگی از منابع مالی شد.

او در پاسخ به این پرسش که چرا همزمان با افزایش هزینه بسته‌های اینترنت، کیفیت و سرعت کاهش پیدا کرده است، می‌گوید: اصل ماجرا ساده است، وقتی قیمت بالا می‌رود، باید شاخص‌های کیفیت هم بهتر شود و اگر بدتر می‌شود، مردم حق دارند «گزارش شفاف کیفیت» و «پاسخ روشن» بخواهند، این موضوع تنها اقتصادی نیست؛ مساله اعتماد عمومی است. اگر سرمایه‌گذاری شبکه، افزونگی، و تاب‌آوری جدی گرفته می‌شد، در دوره‌های پرریسک شاهد این سطح از افت کیفیت نبودیم. پیشنهاد مشخص لایه متخصصان و کارشناسان، الزام به انتشار عمومی KPI‌های کیفیت (Latency/Packet loss/Uptime) + سازوکار جبران خسارت برای کسب‌وکار‌هایی که SLA شان ضربه می‌خورد است. نمونه اجرایی و خروجی این پیشنهاد موجود است که می‌تواند کمک بسزایی کند.

رییس کمیته خودتنظیم‌گری کسب و کار‌های تبادل انجمن بلاکچین ایران می‌افزاید: کاهش سرعت اینترنت با الزامات توسعه اقتصاد دیجیتال و برنامه‌های بالادستی همخوانی ندارد، برنامه‌ها و اسناد بالادستی روی رشد اقتصاد دیجیتال و تقویت زیرساخت تأکید دارند، در برخی اظهارنظر‌ها حتی از هدف‌گذاری افزایش سهم اقتصاد دیجیتال تا ۱۰درصد یا بالاتر در چارچوب برنامه هفتم صحبت شده است.

رییس کمیته خودتنظیم‌گری کسب و کار‌های تبادل انجمن بلاکچین ایران ادامه می‌دهد: وقتی اینترنت ناپایدار می‌شود، سرعت اطلاع‌رسانی، پاسخگویی، و کنترل ریسک پایین می‌آید و فضا برای سوءاستفاده و خسارت مالی بازتر می‌شود. امنیت ملی با «کاهش کیفیت عمومی اینترنت» به دست نمی‌آید؛ امنیت ملی با شبکه تاب‌آور، مدیریت هدفمند تهدید، و همکاری واقعی با بخش خصوصی به دست می‌آید، پس هر محدودیتی روی اینترنت باید مستقیم با ریسک مشخص، زمان مشخص، و گزارش شفاف توجیه شود؛ وگرنه خودش تبدیل به ریسک اقتصادی و امنیتی می‌شود. ما همزمان هم طرفدار امنیت سایبری هستیم و هم طرفدار کیفیت اینترنت؛ چون در عمل این دو متضاد نیستند؛ راه درست، امنیتِ هدفمند است نه کندی سراسری.