ماشین بازی

شمع و وایر؛ مسئول جرقه‌ای کوچک

خیلی وقت‌ها ایراد موتور نه از بنزین است، نه از ECU و نه حتی از سنسورهای رنگارنگی که اسمشان لرزه به جان راننده می‌اندازد؛ ماجرا ساده‌تر از این حرف‌هاست. شمع و وایر، دو قطعه مصرفی و ظاهراً ساده، اگر درست کار نکنند می‌توانند کل تجربه رانندگی را به هم بریزند؛ از بد روشن شدن و لرزش موتور گرفته تا افزایش مصرف سوخت و حتی آسیب‌های پرهزینه‌تر.

کد خبر: ۱۳۴۸۸۸۴

تاریخ: ۱۱ دی ۱۴۰۴ - ۱۳:۰۰

به گزارش تابناک؛وقتی درباره موتور خودرو صحبت می‌کنیم، معمولاً ذهن می‌رود سمت بلوک سیلندر، پیستون، میل‌لنگ یا در نهایت توربو و سوپرشارژر. اما واقعیت این است که تمام این آهن‌پاره‌های دقیق و مهندسی‌شده، بدون یک جرقه کوچک عملاً بی‌مصرف‌اند. شمع همان نقطه شروع احتراق است؛ جایی که مخلوط هوا و سوخت با یک جرقه الکتریکی مشتعل می‌شود و انفجاری کنترل‌شده شکل می‌گیرد. وایر هم مسیر انتقال این برق است؛ پلی میان کویل و شمع. اگر این پل ترک بردارد یا جرقه ضعیف شود، موتور دیگر آن چیزی نیست که باید باشد.

شمع خودرو از نظر ساختار، قطعه‌ای ساده به نظر می‌رسد: یک بدنه فلزی رزوه‌دار، یک عایق سرامیکی و دو الکترود که فاصله‌ای مشخص از هم دارند. اما همین فاصله میلی‌متری و جنس الکترودها تعیین می‌کند احتراق دقیق، کامل و به‌موقع اتفاق بیفتد یا نه. وایر هم اگرچه فقط یک سیم به نظر می‌رسد، اما در واقع یک کابل فشارقوی است که باید ولتاژ چند ده هزار ولتی را بدون نشتی و افت، به شمع برساند.

اولین نشانه خرابی شمع یا وایر معمولاً در استارت صبحگاهی خودش را نشان می‌دهد. موتوری که قبلاً با یک استارت کوتاه جان می‌گرفت، حالا بدقلق شده، چند ثانیه بیشتر می‌چرخد یا حتی در هوای سرد روشن نمی‌شود. بعد از آن نوبت لرزش در دور آرام است؛ موتوری که روی دور پایین نرم و یکنواخت کار می‌کرد، حالا می‌لرزد، ریتمش به هم می‌ریزد و انگار یک سیلندر از بقیه جا مانده است. این همان لحظه‌ای است که یکی از شمع‌ها درست جرقه نمی‌زند یا وایر مربوط به آن سیلندر برق را کامل منتقل نمی‌کند.

در حین حرکت، خرابی شمع و وایر بیشتر خودش را در شتاب‌گیری نشان می‌دهد. پدال گاز را فشار می‌دهید اما پاسخ موتور کند است، خودرو مکث دارد یا حتی در دورهای بالا ریپ می‌زند. بعضی راننده‌ها این وضعیت را با خرابی پمپ بنزین یا گرفتگی انژکتور اشتباه می‌گیرند، در حالی که ریشه ماجرا می‌تواند خیلی ساده‌تر باشد. جرقه ضعیف یعنی احتراق ناقص و احتراق ناقص یعنی انرژی کمتر.

مصرف سوخت بالا هم یکی دیگر از پیامدهای مستقیم شمع و وایر معیوب است. وقتی احتراق کامل نباشد، ECU برای جبران، سوخت بیشتری تزریق می‌کند. نتیجه؟ بنزینی که می‌سوزد اما توان تبدیل‌شده‌اش به حرکت کمتر از حد انتظار است. در بلندمدت این وضعیت فقط به مصرف سوخت ختم نمی‌شود؛ کاتالیست آسیب می‌بیند، دمای اگزوز بالا می‌رود و هزینه‌ها آرام‌آرام روی هم تلنبار می‌شوند.

اما چرا شمع و وایر خراب می‌شوند؟ پاسخ کوتاه این است: چون مصرفی‌اند. شمع در هر دقیقه صدها و هزاران بار جرقه می‌زند. الکترودها به مرور ساییده می‌شوند، فاصله بین آن‌ها تغییر می‌کند و کیفیت جرقه افت می‌کند. نوع سوخت، کیفیت احتراق، سلامت موتور و حتی سبک رانندگی در سرعت فرسایش شمع نقش دارند. وایر هم به مرور زمان تحت تأثیر حرارت موتور، رطوبت، لرزش و فشار الکتریکی، عایقش ضعیف می‌شود. ترک‌های ریز، نشتی جریان و افت ولتاژ نتیجه طبیعی این شرایط است.

نکته مهم اینجاست که خرابی شمع و وایر همیشه ناگهانی و کامل نیست. اغلب به‌صورت تدریجی اتفاق می‌افتد و راننده به آن عادت می‌کند. کاهش شتاب، کمی مصرف سوخت بیشتر یا لرزش خفیف آن‌قدر آرام پیش می‌رود که حساسیت ایجاد نمی‌کند. تا روزی که موتور بدجور به هم بریزد و تازه همه چیز گردن «خرابی بزرگ» بیفتد.

زمان تعویض شمع و وایر به نوع خودرو و نوع قطعات بستگی دارد. شمع‌های معمولی نیکلی عمر کوتاه‌تری دارند و معمولاً هر ۲۰ تا ۳۰ هزار کیلومتر باید تعویض شوند. شمع‌های پلاتینی یا ایریدیومی عمر طولانی‌تری دارند و در برخی خودروها تا ۶۰ یا حتی ۱۰۰ هزار کیلومتر هم دوام می‌آورند، البته به شرط سلامت موتور و کیفیت سوخت. وایرها معمولاً عمر مشخص کیلومتری ندارند، اما تجربه نشان می‌دهد که همزمان با هر یک یا دو بار تعویض شمع، بررسی دقیق و در صورت نیاز تعویض وایر منطقی است.

تعویض دیرهنگام این قطعات، فقط به بد کار کردن موتور ختم نمی‌شود. جرقه ناقص می‌تواند باعث خام‌سوزی شود؛ سوخت نسوخته وارد اگزوز شود و به کاتالیست آسیب بزند. هزینه تعویض یک دست شمع و وایر در مقایسه با کاتالیست یا کویل عددی نیست که بخواهد آدم را به فکر بیندازد، اما غفلت از آن می‌تواند خرج‌های چند ده میلیونی بسازد.

در بحث نگهداری، یک اصل ساده وجود دارد: شمع و وایر را دست‌کم نگیرید. استفاده از قطعه باکیفیت، متناسب با مشخصات موتور، مهم‌تر از هر چیز دیگری است. شمع نامناسب با درجه حرارتی اشتباه می‌تواند حتی به موتور آسیب بزند. وایر بی‌کیفیت هم هرچقدر نو باشد، اگر عایق و مقاومت استاندارد نداشته باشد، دردسرساز می‌شود.

بازدید دوره‌ای هم نقش مهمی دارد. شمعی که رنگش غیرعادی است، دوده زده یا بیش از حد سفید شده، اطلاعات زیادی درباره وضعیت موتور می‌دهد. وایری که پوسته‌اش ترک خورده یا در شب جرقه‌زدن آن دیده می‌شود، عملاً دارد فریاد می‌زند که وقت تعویض رسیده است.

شمع و وایر نماد همان منطق ساده اما مهم در نگهداری خودرو هستند: قطعات کوچک، نقش‌های بزرگ دارند. بی‌توجهی به آن‌ها شاید امروز فقط کمی لرزش و مصرف سوخت بیشتر ایجاد کند، اما فردا می‌تواند موتور را به خرج بیندازد. گاهی بهترین کار برای حفظ جان موتور، همین رسیدگی‌های ساده و به‌موقع است؛ جایی که یک جرقه سالم، همه چیز را سر جای خودش نگه می‌دارد.