مرگ در قفسه داروخانه: داستان داروهای خطرناک/

مرگبارترین دارو‌های اختراع‌شده توسط بشر

قرص سفید روی میز بود. مثل ماه، کوچک و بی‌صدا. پزشک گفته بود: «فقط یکی، شب‌ها.» اما امشب، دستش لرزید. دو تا شد. شاید سه تا. هوای اتاق سنگین شد. قلبش کند زد. صداها دور شدند،چشم‌هایش سنگین شد. فکر کرد به مادرش که قرص خوابش را با الکل خورد و دیگر بیدار نشد. به دوستش که زاناکس را با خنده قورت داد و حالا فقط عکسش روی دیوار است.

کد خبر: ۱۳۲۰۹۳۷

تاریخ: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ - ۲۰:۵۵

سقف چرخید. انگار ستاره‌ها می‌رقصیدند. خواستم بلند شوم، اما بدنم نبود. فقط یک حس گنگ، مثل غرق شدن در برف. صدای زنگ تلفن آمد. کسی آن‌طرف خط فریاد می‌زد. شاید آمبولانس بود. شاید فقط خیال. قرص سفید هنوز روی میز بود. مثل ماه، سرد و بی‌رحم.

***

به گزارش تابناک، داروها، این شاهکار‌های علم پزشکی، قرار است زندگی‌ها را نجات دهند، درد را تسکین دهند و امید را به بیماران بازگردانند. اما در پشت این وعده‌های نجات‌بخش، داستان‌هایی نهفته است که گاه به فاجعه ختم شده‌اند.از دارو‌های تجویزی که با نیت خیر وارد بازار شدند تا مواد مخدری که در آزمایشگاه‌های پیشرفته ساخته شدند، تاریخ داروسازی پر است از اختراعاتی که به جای درمان، مرگ و ویرانی به بار آورده‌اند. در این گزارش جامع، به بررسی برخی از خطرناک‌ترین و مرگبارترین دارو‌های تاریخ بشریت می‌پردازیم؛ دارو‌هایی که گاه با یک دوز اشتباه، سوءمصرف یا حتی تجویز نادرست، زندگی‌های بی‌شماری را نابود کرده‌اند.

۱.  تالیدومید: فاجعه‌ای که قوانین دارویی را تغییر داد

در اواخر دهه ۱۹۵۰، تالیدومید به عنوان یک داروی معجزه‌آسا برای درمان بی‌خوابی، اضطراب و تهوع صبحگاهی در زنان باردار معرفی شد. شرکت آلمانی Chemie Grünenthal این دارو را با تبلیغات گسترده به بازار اروپا، استرالیا و بخش‌هایی از آفریقا عرضه کرد. تالیدومید به دلیل اثرات آرام‌بخش قوی و ظاهراً ایمن، به سرعت محبوب شد. اما این محبوبیت دیری نپایید.

در اوایل دهه ۱۹۶۰، پزشکان متوجه افزایش غیرعادی نقص‌های مادرزادی در نوزادان شدند. کودکانی با دست‌ها و پا‌های کوتاه‌شده (فوکوملیا)، ناهنجاری‌های صورت و آسیب‌های داخلی متولد می‌شدند. تحقیقات بعدی نشان داد که تالیدومید عامل این فاجعه است.

در اوایل دهه ۱۹۶۰، پزشکان متوجه افزایش غیرعادی نقص‌های مادرزادی در نوزادان شدند. کودکانی با دست‌ها و پا‌های کوتاه‌شده (فوکوملیا)، ناهنجاری‌های صورت و آسیب‌های داخلی متولد می‌شدند. تحقیقات بعدی نشان داد که تالیدومید عامل این فاجعه است. بیش از ۱۰,۰۰۰ نوزاد در سراسر جهان با نقص‌های شدید متولد شدند و تخمین زده می‌شود که حدود ۴۰ ٪ از آنها در سال اول زندگی جان خود را از دست دادند. این فاجعه نه تنها زندگی خانواده‌ها را ویران کرد، بلکه اعتماد عمومی به صنعت داروسازی را به شدت خدشه‌دار کرد.

تالیدومید سرانجام در سال ۱۹۶۱ از بازار جمع‌آوری شد، اما اثرات آن تا دهه‌ها ادامه یافت. این دارو قوانین دارویی را در سراسر جهان تغییر داد و منجر به ایجاد استاندارد‌های سختگیرانه‌تر برای آزمایش داروها، به‌ویژه در زنان باردار، شد. جالب اینجاست که تالیدومید هنوز هم برای درمان بیماری‌هایی مانند مولتیپل میلوما (نوعی سرطان خون) و جذام استفاده می‌شود، اما تحت نظارت‌های بسیار دقیق.

۲. هروئین: از داروی سرفه تا بلای اعتیاد جهانی

هروئین، که در سال ۱۸۹۸ توسط شرکت بایر به عنوان جایگزینی "ایمن‌تر" برای مورفین معرفی شد، یکی از مرگبارترین اختراعات دارویی تاریخ است. این ماده ابتدا به عنوان دارویی برای درمان سرفه‌های شدید و درد‌های مزمن به بازار عرضه شد. تبلیغات بایر ادعا می‌کرد که هروئین اعتیادآور نیست و می‌تواند به بیماران کمک کند بدون عوارض جانبی مورفین. اما این ادعا به زودی به یک فاجعه تبدیل شد.

هروئین به دلیل اثرات سرخوش‌کننده قوی، به سرعت به ماده‌ای اعتیادآور تبدیل شد. بیماران و حتی افرادی که آن را به صورت تفننی مصرف می‌کردند، به دام اعتیاد افتادند. این ماده با تأثیر بر گیرنده‌های اوپیوئیدی مغز، باعث کاهش تنفس و در دوز‌های بالا، ایست تنفسی می‌شود.

هروئین به دلیل اثرات سرخوش‌کننده قوی، به سرعت به ماده‌ای اعتیادآور تبدیل شد. بیماران و حتی افرادی که آن را به صورت تفننی مصرف می‌کردند، به دام اعتیاد افتادند. این ماده با تأثیر بر گیرنده‌های اوپیوئیدی مغز، باعث کاهش تنفس و در دوز‌های بالا، ایست تنفسی می‌شود. تا اوایل قرن بیستم، هروئین به یکی از عوامل اصلی اعتیاد در اروپا و آمریکا تبدیل شده بود.

امروزه، هروئین همچنان یکی از مرگبارترین مواد مخدر جهان است. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، سالانه ده‌ها هزار نفر در اثر اوردوز هروئین جان خود را از دست می‌دهند. این دارو که زمانی با نیت خیر ساخته شده بود، اکنون نمادی از خطرات سوءمصرف مواد مخدر است.

۳.  فنتانیل: قاتلی در لباس داروی تسکین‌دهنده

فنتانیل، یک مخدر مصنوعی که در دهه ۱۹۶۰ برای تسکین درد‌های شدید در جراحی‌ها و بیماران سرطانی توسعه یافت، اکنون به یکی از بزرگ‌ترین تهدیدات سلامت عمومی تبدیل شده است. این ماده، که ۵۰ تا ۱۰۰ برابر قوی‌تر از مورفین است، به دلیل اثرات سریع و قدرتمندش، در بازار سیاه به شدت رواج یافته است.

فنتانیل به دلیل دوز کشنده بسیار پایین (تنها ۲ میلی‌گرم می‌تواند کشنده باشد)، خطر اوردوز بالایی دارد. این ماده اغلب به طور غیرقانونی با هروئین یا سایر مواد مخدر مخلوط می‌شود، که خطر مرگ را افزایش می‌دهد. در آمریکا، فنتانیل مسئول موج عظیمی از مرگ‌های ناشی از اوردوز است. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (CDC)، در سال ۲۰۲۱ بیش از ۷۰,۰۰۰ مرگ ناشی از اوردوز در آمریکا به فنتانیل و مشتقات آن نسبت داده شد.

خطر فنتانیل تنها به مصرف‌کنندگان محدود نمی‌شود؛ حتی تماس پوستی با مقدار کمی از این ماده می‌تواند برای نیرو‌های امدادی یا پلیس خطرناک باشد. این دارو نمونه‌ای تلخ از این واقعیت است که حتی دارو‌های طراحی‌شده برای نجات زندگی می‌توانند به ابزار‌هایی مرگبار تبدیل شوند.

۴.  آلپرازولام (زاناکس): آرامش‌بخشی که به مرگ ختم می‌شود

آلپرازولام، که با نام تجاری زاناکس شناخته می‌شود، یکی از پرکاربردترین دارو‌های بنزودیازپین برای درمان اضطراب، حملات پانیک و بی‌خوابی است. این دارو با کاهش فعالیت سیستم عصبی مرکزی، احساس آرامش و سرخوشی ایجاد می‌کند. اما همین ویژگی‌ها آن را به یکی از پرمصرف‌ترین دارو‌های سوءمصرف‌شده تبدیل کرده است.

سوءمصرف زاناکس، به‌ویژه در ترکیب با الکل یا سایر مواد مخدر، می‌تواند به افسردگی تنفسی، کما و مرگ منجر شود. ترک ناگهانی این دارو نیز خطر تشنج و حتی مرگ را به همراه دارد. در بسیاری از کشورها، زاناکس یکی از شایع‌ترین دارو‌های مرتبط با اوردوز است. برای مثال، در استرالیا، گزارش‌ها نشان می‌دهند که آلپرازولام یکی از عوامل اصلی مرگ‌های ناشی از سوءمصرف دارو‌های تجویزی است.

سوءمصرف زاناکس، به‌ویژه در ترکیب با الکل یا سایر مواد مخدر، می‌تواند به افسردگی تنفسی، کما و مرگ منجر شود. ترک ناگهانی این دارو نیز خطر تشنج و حتی مرگ را به همراه دارد. در بسیاری از کشورها، زاناکس یکی از شایع‌ترین دارو‌های مرتبط با اوردوز است.

۵.  مهارکننده‌های پمپ پروتون (PPI): خطری پنهان در درمان روزمره

مهارکننده‌های پمپ پروتون، مانند اسموپرازول (نексиوم) و امپرازول، برای درمان رفلاکس معده به مری و زخم معده تجویز می‌شوند. این دارو‌ها با کاهش تولید اسید معده، علائم را تسکین می‌دهند و در کوتاه‌مدت بسیار مؤثر هستند. اما مصرف طولانی‌مدت آنها با عوارض جدی همراه است.

مطالعات نشان داده‌اند که استفاده طولانی‌مدت از PPI‌ها خطر کمبود مواد مغذی (مانند منیزیم و ویتامین B۱۲)، پوکی استخوان، عفونت‌های روده‌ای (مانند کلستریدیوم دیفیسیل) و حتی بیماری‌های کلیوی را افزایش می‌دهد. در برخی موارد، این دارو‌ها با افزایش خطر مرگ زودرس مرتبط بوده‌اند. با توجه به اینکه میلیون‌ها نفر در سراسر جهان از این دارو‌ها به صورت روزانه استفاده می‌کنند، خطرات آنها اغلب نادیده گرفته می‌شود.

۶. دارو‌های ضد روان‌پریشی: درمانی با هزینه‌های سنگین

دارو‌های ضد روان‌پریشی مانند کوئتیاپین (سروکوئل)، ریسپریدون و اولانزاپین برای درمان بیماری‌هایی مانند اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی و افسردگی شدید استفاده می‌شوند. این دارو‌ها می‌توانند علائم روان‌پریشی را کنترل کنند، اما عوارض جانبی آنها شامل افزایش وزن، دیابت نوع ۲، مشکلات قلبی و حتی مرگ ناگهانی است.

یکی از مشکلات اصلی این داروها، تجویز آنها برای شرایط غیرتأییدشده (off-label) است. برای مثال، کوئتیاپین گاهی برای درمان بی‌خوابی یا اضطراب تجویز می‌شود، در حالی که شواهد کافی برای ایمنی آن در این موارد وجود ندارد. گزارش‌ها نشان می‌دهند که این دارو‌ها در سالمندان می‌توانند خطر سکته مغزی و مرگ را افزایش دهند.

۷.  استاتین‌ها: ناجی قلب یا عامل دیابت؟

استاتین‌ها، مانند آتورواستاتین (لیپیتور) و سیمواستاتین، برای کاهش کلسترول خون و پیشگیری از بیماری‌های قلبی عروقی تجویز می‌شوند. این دارو‌ها جان میلیون‌ها نفر را نجات داده‌اند، اما عوارض جانبی آنها، به‌ویژه در مصرف طولانی‌مدت، نگرانی‌هایی را ایجاد کرده است.

مطالعات نشان داده‌اند که استاتین‌ها خطر ابتلا به دیابت نوع ۲، آسیب‌های کبدی و ضعف عضلانی را افزایش می‌دهند. در سال ۲۰۱۲، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هشدار‌هایی درباره این عوارض صادر کرد. با این حال، به دلیل فواید اثبات‌شده استاتین‌ها، پزشکان همچنان آنها را به طور گسترده تجویز می‌کنند، اما بیماران باید از خطرات آن آگاه باشند.

استاتین‌ها خطر ابتلا به دیابت نوع ۲، آسیب‌های کبدی و ضعف عضلانی را افزایش می‌دهند. در سال ۲۰۱۲، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) هشدار‌هایی درباره این عوارض صادر کرد. با این حال، به دلیل فواید اثبات‌شده استاتین‌ها، پزشکان همچنان آنها را به طور گسترده تجویز می‌کنند، اما بیماران باید از خطرات آن آگاه باشند.

۸.  ال‌اس‌دی: توهم‌زایی که به فاجعه ختم شد

ال‌اس‌دی (LSD)، که در دهه ۱۹۴۰ توسط شرکت ساندوز به عنوان ابزاری برای تحقیقات روان‌پزشکی معرفی شد، به دلیل اثرات توهم‌زای قوی‌اش به سرعت از حوزه پزشکی خارج شد و به ماده‌ای تفننی تبدیل شد. این ماده می‌تواند باعث توهمات شدید، تغییرات خلقی و حتی اختلالات روانی دائمی شود.

مصرف ال‌اس‌دی در برخی موارد به رفتار‌های خطرناک، مانند خودکشی یا حوادث مرگبار ناشی از توهم، منجر شده است. اگرچه مرگ مستقیم ناشی از اوردوز ال‌اس‌دی نادر است، اما اثرات روانی آن می‌تواند زندگی افراد را به طور کامل مختل کند.

۹. دیازپام (والیوم): آرام‌بخشی با پتانسیل مرگ

دیازپام، یکی دیگر از بنزودیازپین‌ها، برای درمان اضطراب، اسپاسم عضلانی و تشنج استفاده می‌شود. اما مانند زاناکس، سوءمصرف دیازپام می‌تواند به افسردگی تنفسی، کما و مرگ منجر شود. ترکیب این دارو با الکل یا سایر مواد مخدر خطر مرگ را به شدت افزایش می‌دهد.

در بسیاری از کشورها، دیازپام یکی از شایع‌ترین دارو‌های مرتبط با اوردوز است. ترک ناگهانی آن نیز می‌تواند باعث تشنج و حتی مرگ شود، که این دارو را به یکی از خطرناک‌ترین دارو‌های تجویزی تبدیل کرده است.

۱۰.  استامینوفن: قاتل خاموش در قفسه‌های خانه

استامینوفن، که با نام تجاری تایلنول شناخته می‌شود، یکی از رایج‌ترین مسکن‌ها و تب‌بر‌های جهان است. این دارو به دلیل دسترسی آسان و اثربخشی در تسکین درد‌های خفیف، در بسیاری از خانه‌ها یافت می‌شود. اما مصرف بیش از حد استامینوفن می‌تواند به نارسایی کبدی حاد و مرگ منجر شود.

ن‌باربیتال، یکی از اولین دارو‌های ضدتشنج و آرام‌بخش، در اوایل قرن بیستم برای درمان صرع و بی‌خوابی استفاده می‌شد. اما این دارو به دلیل خطر بالای اوردوز و اثرات سمی بر کبد و مغز، به تدریج کنار گذاشته شد

بر اساس گزارش CDC، استامینوفن یکی از شایع‌ترین علل نارسایی کبدی در آمریکا است. دوز کشنده این دارو تنها چند برابر دوز درمانی است، و بسیاری از افراد به دلیل ناآگاهی از دوز ایمن یا ترکیب آن با الکل، در معرض خطر قرار می‌گیرند.

۱۱.  فن‌باربیتال: داروی قدیمی با خطرات بزرگ

فن‌باربیتال، یکی از اولین دارو‌های ضدتشنج و آرام‌بخش، در اوایل قرن بیستم برای درمان صرع و بی‌خوابی استفاده می‌شد. اما این دارو به دلیل خطر بالای اوردوز و اثرات سمی بر کبد و مغز، به تدریج کنار گذاشته شد. سوءمصرف فن‌باربیتال می‌تواند به افسردگی تنفسی و مرگ منجر شود، و ترک ناگهانی آن نیز خطر تشنج دارد.

۱۲.  دیگوکسین: داروی قلب با حاشیه ایمنی باریک

دیگوکسین، دارویی که برای درمان نارسایی قلبی و آریتمی استفاده می‌شود، یکی از دارو‌هایی است که دوز درمانی و دوز سمی آن بسیار به هم نزدیک است. مصرف بیش از حد دیگوکسین می‌تواند به مسمومیت قلبی، آریتمی‌های خطرناک و مرگ منجر شود. این دارو به‌ویژه در سالمندان، که متابولیسم کندتری دارند، خطرناک است.

داروها، از تالیدومید گرفته تا فنتانیل، نشان‌دهنده دو روی سکه علم داروسازی هستند. در حالی که این اختراعات با هدف بهبود کیفیت زندگی ساخته شده‌اند، سوءمصرف، تجویز نادرست یا کمبود نظارت می‌تواند آنها را به ابزار‌هایی مرگبار تبدیل کند. این گزارش تنها گوشه‌ای از خطرات نهفته در دارو‌های به‌ظاهر بی‌خطر را نشان می‌دهد. آگاهی عمومی، نظارت دقیق‌تر بر تجویز دارو‌ها و آموزش بیماران می‌تواند از تکرار این تراژدی‌ها جلوگیری کند.