رازهای ژنتیکی ایرانیان: سفری به گذشته فلات ایران

آیا ایرانی ها، آریایی هستند؟

جمعیت ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خود، یکی از متنوع‌ترین ژنوم‌ها و ویژگی‌های ظاهری را در جهان به نمایش می‌گذارد.

کد خبر: ۱۳۲۰۹۲۲

تاریخ: ۱۲ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۹:۵۲

به گزارش تابناک،با استفاده از داده‌های علمی درباره هاپلوگروپ‌های کروموزوم Y (تبار پدری) و DNA میتوکندریایی (تبار مادری)، و همچنین تحلیل‌های چهره‌شناسی، این گزارش به شناسایی مشخصه‌های ظاهری و ریشه‌های ژنتیکی ایرانیان می‌پردازد.

ایرانیان به دلیل تاریخ طولانی و موقعیت جغرافیایی خاصشان، ویژگی‌های ظاهری و ژنتیکی متنوعی دارند. از نظر  چهره‌شناسی  (مطالعه شکل و ویژگی‌های صورت)، ایرانیان معمولاً صورت‌هایی بیضی‌شکل یا کمی کشیده دارند. بینی‌های برجسته با پل مستقیم یا کمی قوس‌دار، چشم‌های بادامی تا گرد (اغلب قهوه‌ای تیره، گاهی سبز یا آبی در مناطق شمالی)، و پوست گندمگون تا روشن از ویژگی‌های رایج است. مو‌ها معمولاً تیره و صاف تا موج‌دار هستند، اما در برخی اقوام مانند بلوچ، مو‌های فر هم دیده می‌شود.

از نظر  ژنتیک  (علم مطالعه ژن‌ها و وراثت)، ایرانیان ترکیبی از ژن‌های باستانی فلات ایران، قفقاز، خاورمیانه، و حتی آسیای مرکزی و جنوبی هستند. این تنوع به دلیل مهاجرت‌های تاریخی، تجارت، و تعاملات فرهنگی است. برای مثال، ژن‌های مرتبط با رنگ چشم روشن‌تر در شمال ایران (مثل گیلان) بیشتر دیده می‌شود، در حالی که پوست تیره‌تر در جنوب (مثل خوزستان) رایج‌تر است.

تنوع به دلیل مهاجرت‌های تاریخی، تجارت، و تعاملات فرهنگی است. برای مثال، ژن‌های مرتبط با رنگ چشم روشن‌تر در شمال ایران (مثل گیلان) بیشتر دیده می‌شود، در حالی که پوست تیره‌تر در جنوب (مثل خوزستان) رایج‌تر است

هاپلوگروپ  گروه‌های ژنتیکی که نشان می‌دهند اجداد ما از کجا آمده‌اند و چگونه در جهان پخش شده‌اند.

ژن‌های ایرانیان مثل یک کتاب تاریخی است که داستان مهاجرت‌های هزاران ساله را روایت می‌کند. ژن‌ها از دو مسیر به ما می‌رسند: از پدر (کروموزوم Y) و از مادر (DNA میتوکندریایی). ایرانیان ژن‌های متنوعی دارند که نشان می‌دهد اجدادشان از مناطق مختلف مثل قفقاز، خاورمیانه، و حتی هند آمده‌اند.

-  ژن‌های پدری (کروموزوم Y)   :

-  J۲ : شایع‌ترین ژن پدری در ایران (حدود ۲۰-۲۵٪)، که با اقوام باستانی مثل ماد‌ها و ایلامی‌ها مرتبط است. این ژن مثل امضای ژنتیکی فلات ایران است.

-  R۱a و R۱b : این ژن‌ها (۱۲-۱۵٪ و ۸-۱۲٪) با مهاجرت‌های هندو-اروپایی مرتبط هستند و بیشتر در شمال و غرب ایران دیده می‌شوند.

-  G۲a : حدود ۱۰-۱۲٪، که با کشاورزان اولیه فلات ایران ارتباط دارد.

-  J۱ و E۱b۱b : بیشتر در جنوب و جنوب‌شرق (مثل خوزستان و بلوچستان) دیده می‌شوند و نشان‌دهنده ارتباط با خاورمیانه و آفریقای شمالی هستند.

-  ژن‌های مادری (DNA میتوکندریایی)  :

-  H و HV : شایع‌ترین ژن‌های مادری (۲۰-۲۵٪)، که با کشاورزان باستانی فلات ایران و قفقاز مرتبط هستند.

-  U و K : در شمال ایران (مثل گیلان) رایج‌ترند و نشان‌دهنده ارتباط با قفقاز و اروپا هستند.

- T و J : در مناطق مرکزی و جنوبی شایع‌اند و ریشه‌های باستانی فلات ایران را نشان می‌دهند.

-  M و N : در شرق ایران (بلوچستان) دیده می‌شوند و با آسیای جنوبی ارتباط دارند.

کروموزوم Y  بخشی از DNA که فقط از پدر به پسر منتقل می‌شود و داستان اجداد پدری را نشان می‌دهد.  مهاجرت‌های هندو-اروپایی  حرکت گروه‌های انسانی از حدود ۴،۰۰۰-۶،۰۰۰ سال پیش که زبان‌ها و ژن‌هایی را به اروپا، ایران، و هند بردند را شرح می دهد.

هاپلوگروپ‌ها مثل نقشه‌های ژنتیکی هستند که نشان می‌دهند اجداد ما از کجا آمده‌اند. ایرانیان به دلیل موقعیت ایران در مسیر تجارت و مهاجرت‌های باستانی، مجموعه‌ای غنی از این نقشه‌ها دارند. در ادامه، جزئیات دقیق‌تری از هاپلوگروپ‌ها ارائه می‌شود:

- ژن‌های پدری (کروموزوم Y):

-  J۲-M۱۷۲ : حدود ۲۰-۲۵٪ از مردان ایرانی این ژن را دارند. این ژن در میان فارس‌ها، کردها، و لر‌ها شایع‌تر است و نشان‌دهنده ریشه‌های باستانی در فلات ایران است. زیرشاخه‌های آن (مثل J۲a) با کشاورزان اولیه مرتبط هستند.

-  R۱a-M۱۹۸ : حدود ۱۲-۱۵٪، بیشتر در آذری‌ها و مازندرانی‌ها دیده می‌شود. این ژن با مهاجرت‌های هندو-اروپایی مرتبط است و زیرشاخه Z۹۳ آن نشان‌دهنده ارتباط با آسیای مرکزی است.

- R۱b-M۲۶۹ : حدود ۸-۱۲٪، در کرد‌ها و لر‌ها شایع‌تر است و با قفقاز و اروپا ارتباط دارد.

-  G۲a : حدود ۱۰-۱۲٪، در مناطق مرکزی ایران دیده می‌شود و با کشاورزان باستانی مرتبط است.

-  J۱-M۲۶۷ : حدود ۵-۱۰٪، در جنوب ایران (مثل خوزستان) شایع‌تر است و نشان‌دهنده ارتباط با خاورمیانه و اعراب است.

-  E۱b۱b-M۳۵ : حدود ۵-۸٪، در بلوچستان و کردستان دیده می‌شود و با آفریقای شمالی و خاورمیانه مرتبط است.

-  Q-M۲۴۲ و T-M۷۰ : هر کدام حدود ۳-۵٪، بیشتر در ترکمن‌ها و بلوچ‌ها دیده می‌شوند و نشان‌دهنده ارتباط با آسیای مرکزی و هند هستند.

-  ژن‌های مادری (DNA میتوکندریایی):

-  H و HV : حدود ۲۰-۲۵٪، شایع‌ترین ژن مادری در ایران، که با کشاورزان باستانی فلات ایران مرتبط است.

-  U و K : حدود ۱۵-۲۰٪، در شمال ایران (گیلک و مازندرانی) شایع‌تر است و با قفقاز و اروپا ارتباط دارد.

-  T و J : حدود ۱۰-۱۵٪، در مناطق مرکزی و جنوبی دیده می‌شود و ریشه‌های باستانی فلات ایران را نشان می‌دهد.

-  M و N : حدود ۵-۱۰٪، در بلوچستان و سیستان شایع‌تر است و با آسیای جنوبی مرتبط است.

ایرانیان از نظر ژنتیکی و ظاهری یکی از متنوع‌ترین جمعیت‌های جهان هستند. این تنوع نتیجه موقعیت ایران به‌عنوان چهارراه تمدن‌های باستانی است که از شرق (هند و آسیای مرکزی)، غرب (خاورمیانه و قفقاز)، و شمال (استپ‌های اوراسیا) تأثیر گرفته است.

ویژگی‌های ظاهری ایرانیان، مانند صورت بیضی، بینی برجسته، و پوست گندمگون، نتیجه ترکیب ژن‌های باستانی فلات ایران و مهاجرت‌های بعدی است. این ویژگی‌ها در اقوام مختلف کمی متفاوت است، مثلاً رنگ چشم روشن‌تر در شمال و پوست تیره‌تر در جنوب.

هاپلوگروپ‌های J۲، R۱a، و H نشان‌دهنده ریشه‌های باستانی ایرانیان در فلات ایران هستند، در حالی که J۱، E۱b۱b، و M نشان‌دهنده تعاملات با خاورمیانه و آسیای جنوبی هستند. این تنوع ژنتیکی نشان می‌دهد که ایرانیان نه‌تنها بومی فلات ایران بوده‌اند، بلکه در مهاجرت‌های بزرگ به اروپا و هند نقش داشته‌اند.

برخلاف باور‌های قدیمی که ایرانیان را مهاجران آریایی از اروپا می‌دانستند، داده‌های ژنتیکی نشان می‌دهند که ایرانیان بومی فلات ایران بوده و حتی ژن‌هایی را به اروپا و هند منتقل کرده‌اند.

چرا این موضوع مهم است؟

درک ژنتیک و چهره‌شناسی ایرانیان به ما کمک می‌کند تا تاریخچه و هویت فرهنگی خود را بهتر بشناسیم. این اطلاعات نشان می‌دهد که ایرانیان از نظر ژنتیکی و ظاهری یک گروه یکنواخت نیستند، بلکه ترکیبی غنی از فرهنگ‌ها و اقوام مختلف‌اند. این تنوع، ایران را به یک موزاییک فرهنگی و ژنتیکی تبدیل کرده است.

-منابع

- Grugni, V. , et al. (۲۰۱۲). "Ancient Migratory Events in the Middle East. PLoS ONE*.

- Nasidze, I. , et al. (۲۰۰۸). "Mitochondrial DNA and Y-Chromosome Variation. " *American Journal of Human Genetics .

- Broushaki, F. , et al. (۲۰۱۶). "Early Neolithic Genomes from Iran.  Science*.

-  ۱۰۰۰ Genomes Project* و *Human Genome Diversity Project*.