تابناک بررسی می کند؛

علم رجال زیر ذره‌بین: چالش‌های پنهان در پالایش احادیث

علم رجال، روشی برای بررسی صحت و سقم احادیث از طریق تحلیل سند و ارزیابی راویان است که به‌ویژه در حوزه‌های فقهی و کلامی شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد

کد خبر: ۱۳۱۱۰۸۵

تاریخ: ۲۱ خرداد ۱۴۰۴ - ۲۱:۰۷

به گزارش تابناک، این علم با هدف تمییز احادیث صحیح از ضعیف و جعلی، ابزار مهمی در حفظ اصالت روایات دینی محسوب می‌شود. با این حال، وجود تناقضات درونی، خطا‌های احتمالی و تأثیرات جریان‌های تاریخی و فکری بر این علم نشان می‌دهد که علم رجال نمی‌تواند به‌تنهایی مبنایی جامع و قطعی برای پالایش احادیث باشد. در ادامه، به بررسی مهم‌ترین چالش‌های این علم پرداخته می‌شود.

تناقض میان سند و محتوا

یکی از مسائل اساسی در علم رجال، وجود احادیثی است که سند ضعیف، اما محتوای صحیح دارند یا برعکس احادیثی با سند معتبر، اما محتوای جعلی یا بعضا موهن. برخی احادیث با سند ضعیف، به دلیل انطباق با منظومه فکری و ادبی اهل بیت (ع) پذیرفته شده‌اند، در حالی که احادیثی با سند قوی به دلیل محتوای ناسازگار رد شده‌اند. این تناقض نشان‌دهنده ضرورت بررسی محتوایی در کنار تحلیل سندی است. چنان‌که علمایی مانند آیت‌الله خویی بر این امر تأکید کرده‌اند.

در قرن‌های چهارم و پنجم هجری، گروه‌های خاصی از شیعیان مانند جریان زراریه و مکتب بغداد، به‌عنوان جریان‌های غالب شناخته می‌شدند. این گروه‌ها، که تحت تأثیر جریان‌های سیاسی و فکری مانند معتزله بودند، در تألیف کتب رجالی نقش داشتند

تأثیر اختلافات درون‌مذهبی

اختلافات فکری و اعتقادی میان گروه‌های مختلف شیعه در طول تاریخ، بر قضاوت‌های رجالی تأثیر گذاشته است. گروه‌های فقهی و کلامی، راویان را بر اساس گرایش‌های خود توثیق یا تضعیف می‌کردند. برای مثال راویانی که به دلیل اختلافات سیاسی یا فقهی با گروهی خاص مخالفت داشتند ممکن بود از سوی آن گروه تضعیف شوند. همچنین راویانی با صداقت و اخلاق قابل اعتماد، اما با گرایش‌های غیرشیعی (مانند زیدی یا واقفی)، گاهی به اشتباه تضعیف شده‌اند. این امر نشان‌دهنده تأثیر تعصبات فکری و سیاسی بر علم رجال است.

نفوذ جریان‌های غالب تاریخی

در قرن‌های چهارم و پنجم هجری، گروه‌های خاصی از شیعیان مانند جریان زراریه و مکتب بغداد، به‌عنوان جریان‌های غالب شناخته می‌شدند. این گروه‌ها، که تحت تأثیر جریان‌های سیاسی و فکری مانند معتزله بودند، در تألیف کتب رجالی نقش داشتند و اغلب راویان همسو با خود را توثیق و راویان مخالف را تضعیف می‌کردند. این تأثیرات، استقلال علم رجال را مخدوش کرده و قضاوت‌های آن را به بستر تاریخی و فکری خاصی وابسته ساخته است.

اختلاف در توثیق و تضعیف راویان
اختلافات میان علما در ارزیابی راویان، یکی دیگر از نقاط ضعف علم رجال است. به‌عنوان مثال، مفضل بن عمر در برخی منابع، مانند رجال نجاشی، تضعیف شده، اما در آثار شیخ طوسی توثیق گردیده است. این ناسازگاری نشان می‌دهد که روش‌های ارزیابی در علم رجال یکسان و قطعی نبوده و به دیدگاه‌های شخصی علما وابسته است.

تأثیر تهمت‌های نادرست و تقیه

در برخی دوره‌ها، راویان به دلایل سیاسی یا به‌واسطه تقیه مورد تهمت قرار گرفته و در کتب رجالی تضعیف شده‌اند. برای نمونه، اهل بیت (ع) گاهی برای حفظ جان یاران خود، به‌ظاهر آنها را نکوهش می‌کردند که این نکوهش‌ها بعد‌ها به‌عنوان تضعیف در منابع رجالی ثبت شد. امام صادق (ع) در نامه‌ای فرموده‌اند: «وقتی امام در تنگنا قرار گیرد، ناچار است یاران صالح خود را لعن کند، اما این لعن نزد خدا به رحمت مبدل می‌شود.» این موضوع نشان می‌دهد که برخی تضعیفات رجالی ممکن است ناشی از شرایط خاص و تقیه باشد، نه ضعف واقعی راوی.

اختلاف سطح معرفتی راویان

تفاوت در سطوح فکری و معرفتی میان اصحاب ائمه (ع) گاهی منجر به عدم پذیرش یکدیگر می‌شد. برای مثال، زراره با رویکرد فقهی و ظاهری خود، با مفضل بن عمر که دیدگاهی باطنی و معرفتی داشت، تفاوت داشت. این اختلافات گاه به تضعیف راویان در منابع رجالی منجر شده است. نمونه تاریخی این موضوع، اختلاف میان سلمان فارسی و ابوذر غفاری است که امام علی (ع) درباره آن فرمودند: «اگر ابوذر می‌دانست در دل سلمان چیست، او را می‌کشت.»

اگر اعتبار حدیث تنها به سند وابسته باشد، حدیثی با سند صحیح نباید محتوای نادرست داشته باشد؛ اما وجود احادیث متعدد با سند معتبر و محتوای باطل، این فرض را نقض می‌کند.

فاصله زمانی رجالیون با عصر ائمه(ع)

افرادی که کتب و اصول حدیثی را جمع‌آوری کردند، معاصر یا نزدیک به دوران صدور احادیث بودند. آنها بر اساس مشاهده، قرائن، شناخت شخصی از راوی و شرایط صدور حدیث، آن را نقل می‌کردند. چطور ممکن است کسی که چندین قرن بعد زندگی کرده است، با قضاوت اجتهادی خود، گزارشی که یک فرد معاصر با ائمه ثبت کرده را رد کند؟ نیز چرا باید گزارش اجتهادی و غیر حسی و متقن رجالیونی که یک تا سه قرن بعد از راویان حدیث زندگی میکردند، ملاک قضاوت قطعی درباره راویان باشد؟ آیا خود رجالیون تحت تاثیر جریان‌های غالب زمان خود نبوده‌اند؟ مثلا فرض کنید تاریخ نگاری که در یک کشور خاص زندگی میکند، روایتی از یک شخصیت تاریخی ارائه دهد که با سیاست حاکم تطابق داشته باشد. آیا این گزارش را میتواند بیطرفانه و قابل اعتماد دانست؟ در علم رجال نیز رجالیون در بستر تاریخی خاص خود قرار داشته‌اند و ممکن است تحت تأثیر جریان‌های فکری غالب زمانه‌شان قضاوت کرده باشند.

تناقض منطقی در علم رجال
اگر اعتبار حدیث تنها به سند وابسته باشد، حدیثی با سند صحیح نباید محتوای نادرست داشته باشد؛ اما وجود احادیث متعدد با سند معتبر و محتوای باطل، این فرض را نقض می‌کند. از سوی دیگر، اگر صحت حدیث را بر اساس محتوا ارزیابی کنیم، بررسی سند بی‌فایده می‌شود. این تناقض، علم رجال را در یک دور باطل قرار داده که نمی‌تواند نتایج علمی و منطقی ارائه دهد.

نقد از منظر نظریه احتمال

در علوم مبتنی بر احتمال، اعتبار یک گزاره باید با شواهد مستقل سنجیده شود. اما در علم رجال، احادیث گاه بر اساس «قرائن» پذیرفته یا رد می‌شوند، حتی اگر سند ضعیف یا قوی داشته باشند. این فرآیند گزینشی، که در آن محتوای مطلوب حتی با سند ضعیف پذیرفته و محتوای نامطلوب حتی با سند قوی رد می‌شود، با روش‌های علمی سازگار نیست.

تناقض در اعتبار راوی
یکی از مسائل عجیب علم رجال، وجود راویانی است که در سلسله سند احادیث صحیح و جعلی هر دو حضور دارند، درصورتی که حضور آن راوی در فهرست رجالی ثابت است. این تناقض که یک راوی هم راست‌گو و هم دروغ‌گو تلقی شود، مشابه این است که در ریاضی یک عدد را هم مثبت و هم منفی در نظر بگیریم. این ناسازگاری، منطقی بودن علم رجال را زیر سؤال می‌برد.

فقدان معیار‌های منطقی ثابت
در علوم واقعی، ابتدا معیار‌ها مشخص میشوند و سپس نتایج در پس عبور از معیار‌ها و میزان‌ها قضاوت میشوند. اما در علم رجال، نتیجه از قبل معلوم است و سپس معیار‌ها برای توجیه آن تغییر میکنند. اگر بخواهند حدیثی را بپذیرند، حتی اگر سند آن ضعیف باشد، با "قرائن" تقویت میکنند و حتی اگر سند آن وجود نداشته باشد آن را تحت اصطلاح "مقبوله" میپذیرند. اما اگر حدیثی را نپسندند، حتی سند صحیح داشته باشد، آن را تضعیف کرده و مورد قبول قرار نمیدهند. به این فرآیند غیر علمی و روشمند، میتوان عنوان "علم به نتیجه" را داد. نه علم به روش

نقد‌های مطرح‌شده به معنای نفی کامل علم رجال نیست، بلکه نشان‌دهنده محدودیت‌های آن در ارائه مبنایی قطعی و جامع برای پالایش احادیث است. برای دستیابی به نتایج دقیق‌تر، باید از روش‌های مکمل مانند نسخه‌شناسی، واقعه‌نگاری تاریخی، جریان‌شناسی و تحلیل محتوایی در کنار علم رجال بهره گرفت. این رویکرد ترکیبی می‌تواند به پالایش دقیق‌تر احادیث و کاهش تأثیر سوگیری‌های تاریخی و فکری کمک کند.

مهدی گیگاسری