یادداشت و تامل/

نقش کتاب در تقویت هوش سیاسی کودکان/کتابخوانی را با ابزار نوین ترکیب کنیم

پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان معتقد است مطالعه کتاب‌های سیاسی می‌تواند مهارت‌های گفت‌وگو، استدلال و تعامل اجتماعی را در کودکان تقویت و آن‌ها را برای مشارکت فعال در جامعه آماده کند.

کد خبر: ۱۳۰۰۰۹۰

تاریخ: ۳۰ فروردين ۱۴۰۴ - ۱۲:۳۸

به گزارش سرویس فرهنگی تابناک، سواد سیاسی، به‌عنوان بخشی از سواد مدنی، نقش مهمی در پرورش شهروندانی آگاه، مسئولیت‌پذیر و نقاد دارد. در دنیای پیچیده امروز، که اطلاعات به‌سرعت منتشر می‌شود و کودکان نسل آلفا در معرض حجم گسترده‌ای از داده‌های دیجیتال قرار دارند، لزوم آموزش اصولی سواد سیاسی بیش از پیش احساس می‌شود. مطالعه و کتاب‌خوانی، به‌عنوان یک روش مؤثر و پایدار، می‌تواند کودکان را با مفاهیم سیاسی، حقوق شهروندی و اصول دموکراسی آشنا کند.

در دوران مدرن، مفهوم سواد فراتر از توانایی خواندن و نوشتن است و شامل حوزه‌هایی همچون سواد دیجیتال، سواد رسانه‌ای و سواد سیاسی می‌شود. سواد سیاسی، توانایی درک، تحلیل و مشارکت در فرآیندهای سیاسی و اجتماعی است. باتوجه به ویژگی‌های نسل آلفا کودکانی که از بدو تولد در دنیای دیجیتال غوطه‌ور هستند تربیت شهروندانی آگاه و مسئولیت‌پذیر، نیازمند روش‌های نوین آموزش است.

یکی از ابزارهای مؤثر در این زمینه، کتاب‌خوانی است که می‌تواند به کودکان کمک کند تا مفاهیم سیاسی را درک کرده و مهارت‌های تفکر انتقادی را توسعه دهند. نسل آلفا (متولدین ۲۰۱۰ به بعد) اولین نسلی است که به‌طور کامل در دنیای دیجیتال رشد می‌کند. این نسل از سنین پایین با اینترنت، رسانه‌های اجتماعی و فناوری‌های هوش مصنوعی آشنا شده و اطلاعات را عمدتاً از منابع دیجیتال دریافت می‌کند.

ویژگی‌های این نسل شامل موارد زیر است:

۱- دسترسی سریع به اطلاعات: نسل آلفا می‌تواند اطلاعات را از منابع متعددی دریافت کند، اما ممکن است توانایی ارزیابی صحت آن‌ها را نداشته باشد.

۲- تمرکز کوتاه‌مدت: استفاده زیاد از رسانه‌های دیجیتال باعث کاهش تمرکز کودکان شده و نیاز به روش‌های تعاملی‌تر برای یادگیری را افزایش می‌دهد.

۳- علاقه به یادگیری تصویری و تعاملی: کودکان این نسل بیشتر از ویدئو، پادکست و بازی‌های آموزشی برای یادگیری استفاده می‌کنند.

چالش‌های آموزش سواد سیاسی به نسل آلفا چیست؟

- قرار گرفتن در معرض اطلاعات غلط و اخبار جعلی؛

- عدم درک مفاهیم پیچیده سیاسی و حقوقی؛

- محدودیت در آموزش رسمی سواد سیاسی در مدارس؛

- تأثیرپذیری از فضای مجازی و تبلیغات سیاسی هدفمند

نقش کتاب‌خوانی در تقویت سواد سیاسی کودکان چیست؟

کتاب‌خوانی یکی از مهم‌ترین روش‌های تقویت سواد سیاسی است که می‌تواند مزایای متعددی برای کودکان نسل آلفا داشته باشد.

۱- تقویت تفکر انتقادی؛ مطالعه کتاب‌های مرتبط با سیاست، تاریخ و حقوق شهروندی به کودکان کمک می‌کند تا دیدگاه‌های مختلف را بررسی کرده، پرسش‌های اساسی مطرح کنند و اطلاعات را با دقت بیشتری ارزیابی کنند.

۲- افزایش آگاهی نسبت به حقوق شهروندی؛ کتاب‌هایی که مفاهیمی مانند آزادی بیان، عدالت اجتماعی و حقوق بشر را توضیح می‌دهند، کودکان را با اصول بنیادین زندگی اجتماعی آشنا کرده و احساس مسئولیت‌پذیری را در آن‌ها تقویت می‌کنند.

۳- پرورش مهارت‌های گفت‌وگو و مشارکت اجتماعی؛ مطالعه کتاب‌های سیاسی می‌تواند مهارت‌های گفت‌وگو، استدلال و تعامل اجتماعی را در کودکان تقویت کند و آن‌ها را برای مشارکت فعال در جامعه آماده سازد.

۴- کاهش تأثیرپذیری از اخبار جعلی و تبلیغات سیاسی؛ کودکانی که از طریق کتاب‌خوانی با اصول تحلیل و ارزیابی اطلاعات آشنا می‌شوند، کمتر تحت تأثیر اطلاعات نادرست و تبلیغات گمراه‌کننده قرار می‌گیرند.

چه راهکارهای آموزش سواد سیاسی از طریق مطالعه وجود دارد؟

۱-انتخاب کتاب‌های مناسب سن کودک؛ برای هر گروه سنی، کتاب‌های خاصی مناسب است. برای کودکان خردسال، کتاب‌های تصویری با مفاهیم ساده درباره حقوق و عدالت می‌تواند مفید باشد. برای کودکان بزرگ‌تر، کتاب‌های داستانی با مضامین اجتماعی و سیاسی می‌تواند تأثیرگذار باشد.

۲- ترویج کتاب‌خوانی تعاملی؛ والدین و معلمان می‌توانند از روش‌های تعاملی مانند بحث درباره داستان‌ها، اجرای نمایش‌های کوتاه بر اساس کتاب‌ها و پرسش و پاسخ برای درک بهتر مفاهیم استفاده کنند.

۳- ترکیب کتاب‌خوانی با فعالیت‌های عملی؛ برگزاری مناظره‌های دانش‌آموزی، طراحی پوسترهای آموزشی درباره حقوق شهروندی و بازدید از نهادهای مدنی می‌تواند یادگیری سواد سیاسی را جذاب‌تر کند.

۴- استفاده از فناوری برای مطالعه هدفمند؛ استفاده از کتاب‌های الکترونیکی، پادکست‌های آموزشی و ویدئوهای تحلیلی می‌تواند جذابیت مطالعه را برای نسل آلفا افزایش دهد.

۵- تشویق به نقد و تحلیل کتاب‌ها؛ از کودکان خواسته شود که پس از مطالعه هر کتاب، نظرات خود را درباره پیام‌های آن بیان کنند و ارتباط آن را با دنیای واقعی بسنجند.

در دنیای مدرن، که کودکان نسل آلفا از همان سال‌های اولیه زندگی در معرض انبوهی از اطلاعات دیجیتال قرار دارند، آموزش سواد سیاسی به آن‌ها ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. این نسل، برخلاف نسل‌های پیشین، کمتر از منابع سنتی مانند روزنامه‌ها و کتاب‌های درسی برای دریافت اطلاعات استفاده می‌کند و بیشتر به رسانه‌های اجتماعی، پلتفرم‌های ویدئویی و هوش مصنوعی متکی است. این تغییر در الگوی دریافت اطلاعات، فرصت‌ها و چالش‌های بی‌سابقه‌ای را در زمینه آموزش سواد سیاسی ایجاد کرده است.

از یک‌سو، دسترسی سریع به اطلاعات می‌تواند کودکان را با مفاهیم جدید آشنا کند، اما از سوی دیگر، آن‌ها را در معرض خطر اطلاعات نادرست، اخبار جعلی و تبلیغات هدفمند سیاسی قرار می‌دهد. بدون آموزش صحیح، کودکان ممکن است تحت تأثیر محتوای جهت‌دار قرار گیرند و نتوانند میان واقعیت و پروپاگاندا تمایز قائل شوند. بنابراین، یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش آسیب‌پذیری این نسل در برابر اطلاعات نادرست و تقویت تفکر انتقادی، ارتقای سطح مطالعه و کتاب‌خوانی آن‌ها است.

مطالعه کتاب‌های مناسب سن، یکی از مؤثرترین روش‌ها برای آشنا کردن کودکان با مفاهیم سیاسی، حقوق شهروندی و ارزش‌های دموکراتیک است. برخلاف فضای مجازی که معمولاً به ارائه اطلاعات سطحی و گاهی متناقض می‌پردازد، کتاب‌ها فرصتی را فراهم می‌کنند تا کودکان با روایتی عمیق‌تر، ساختارمند و تحلیلی‌تر به بررسی موضوعات سیاسی بپردازند. از طریق مطالعه، آن‌ها می‌آموزند که چگونه پرسش‌های اساسی درباره جامعه، حکومت، عدالت و حقوق بشر مطرح کنند و به دنبال پاسخ‌های مبتنی بر استدلال و منطق باشند. تحقیقات نشان داده‌اند که کتاب‌خوانی تأثیر قابل‌توجهی بر رشد تفکر انتقادی، مهارت‌های شناختی و درک مفاهیم پیچیده دارد.

در زمینه سواد سیاسی، این مهارت‌ها به کودکان کمک می‌کند تا به‌جای پذیرش منفعلانه اطلاعات، آن‌ها را تحلیل و ارزیابی کنند، دیدگاه‌های مختلف را بررسی کرده و نتیجه‌گیری‌های آگاهانه داشته باشند. مطالعه همچنین می‌تواند مهارت‌های گفت‌وگو و استدلال را در کودکان تقویت کند، که برای مشارکت فعال و آگاهانه در جامعه ضروری است. از منظر جامعه‌شناختی، ترویج کتاب‌خوانی در حوزه سواد سیاسی می‌تواند در بلندمدت به تقویت فرهنگ مشارکت مدنی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی منجر شود. کودکانی که در سنین پایین با مفاهیم حقوق شهروندی، انتخابات، آزادی بیان و دموکراسی آشنا می‌شوند، در آینده احتمال بیشتری دارد که به شهروندانی فعال، آگاه و مسئول تبدیل شوند. این امر نه‌تنها به ارتقای کیفیت زندگی فردی آن‌ها کمک می‌کند، بلکه موجب تقویت نهادهای دموکراتیک و توسعه اجتماعی نیز خواهد شد.

در سطح سیاست‌گذاری، لازم است که نظام آموزشی و فرهنگی کشور به‌طور جدی به مسئله ترویج مطالعه در راستای آموزش سواد سیاسی بپردازد. ادغام مباحث مرتبط با حقوق شهروندی و سیاست در برنامه‌های درسی مدارس، توسعه کتابخانه‌های کودک و نوجوان با تمرکز بر مفاهیم سیاسی، و تولید محتوای چندرسانه‌ای جذاب و آموزشی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند. همچنین، نقش والدین و معلمان در هدایت کودکان به سمت مطالعه هدفمند و گفتگوهای انتقادی، بسیار حائز اهمیت است. باتوجه به تأثیر روزافزون فناوری‌های دیجیتال بر زندگی کودکان نسل آلفا، نباید آموزش سواد سیاسی را تنها به روش‌های سنتی محدود کرد.

ترکیب کتاب‌خوانی با ابزارهای نوین، مانند کتاب‌های الکترونیکی، پادکست‌های آموزشی، انیمیشن‌های تحلیلی و بازی‌های تعاملی، می‌تواند به جذاب‌تر شدن این فرایند برای کودکان کمک کند. این امر نه‌تنها میزان مطالعه را افزایش می‌دهد، بلکه امکان درک عمیق‌تر و پایدارتر مفاهیم را نیز فراهم می‌کند. در نهایت، آموزش سواد سیاسی به کودکان نسل آلفا از طریق مطالعه، یک سرمایه‌گذاری بلندمدت برای آینده جوامع است. در دنیایی که اطلاعات نادرست، اخبار جعلی و تبلیغات سیاسی به‌سرعت در حال گسترش هستند، پرورش نسل جدیدی از شهروندان که قادر به تحلیل، تفکر انتقادی و مشارکت آگاهانه باشند، از اهمیت حیاتی برخوردار است. کتاب‌ها می‌توانند دروازه‌ای باشند که کودکان را به دنیای سیاست، حقوق و مسئولیت‌های مدنی هدایت کنند، و این امر تنها با تلاش‌های هماهنگ والدین، معلمان، سیاست‌گذاران و رسانه‌های آموزشی محقق خواهد شد.

محمدمهدی سیدناصری؛ حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان