چه افرادی از سربازی معاف هستند؟

در کشورهای مختلف بنابر شرایط سیاسی، اجتماعی و جغرافیایی، قوانین مختلفی برای سربازی وجود دارد. برخی کشورها دوره ضرورت کوتاه مدت، برخی میان مدت (حدود یک سال) و برخی مانند کشور ما، خدمت سربازی بلند مدت (بیش از ۱۸ ماه) دارند. خدمت سربازی در ایران برای آشنایی افراد با فنون نظامی، مدیریت بحران، آمادگی در شرایط بحرانی و نحوه حفاظت از جان و مال و ناموس هموطنان ایجاد شده و همواره شامل تغییراتی در راستای بهبود کیفیت آموزش‌های خود بوده است.

کد خبر: ۱۱۹۸۰۹۵

تاریخ: ۱۹ مهر ۱۴۰۲ - ۱۸:۰۸

به گزارش «تابناک»، در ایران قوانینی برای اصلاح و افزایش بهره‌وری در خدمت سربازی تهیه و تدوین شده است. برخی اصلاحات در قوانین مانند قانون امریه سربازی و قانون سرباز فناور سعی در استفاده بهینه از زمان سربازی را دارند به نحوی که به کمک آن‌ها بتوان نیروی کار متخصص و متعهد تربیت کرد. اما برخی افراد به دلایل مختلف مانند تحصیل، مشکلات سلامتی یا نیاز خانواده‌هایشان به کفیل، نمی‌توانند به خدمت سربازی مشغول شوند و به طور موقت یا دائم معاف می‌شوند. در این مقاله با برخی از اصطلاحات انواع معافیت‌ها و شرایط استفاده از آن‌ها آشنا می‌شوید.

معافیت با داشتن فرزند

این معافیت از سال ۱۴۰۲ و برابر با موافقت مقام معظم رهبری و فرمانده معظم کل قوا (مدظله‌العالی) برای مشمولان وظیفه غایب و غیر غایب و کارکنان وظیفه در حال خدمت که دارای ۴ فرزند و بالاتر هستند و همچنین مشمولان وظیفه غایب و غیر غایب و کارکنان وظیفه در حال خدمت، با حداقل ۴۰ سال سن تمام، که دارای ۳ فرزند هستند اجرا شده است. صدور کارت معافیت برای مشمولان غایب و غیر غایب واجد شرایط این مصوبه، پس از طی آموزش‌های مقدماتی و تکمیلی بسیج امکانپذیر خواهد بود. همچنین کمسیون تلفیق برنامه هفتم توسعه از اصلاح بخشی از قانون نظام وظیفه در این کمیسیون خبر داد که بر اساس آن مشمولان خدمت سربازی دارای ۳ فرزند یا  بیشتر، یا مشمولان بالای ۳۵ سال دارای ۲ فرزند از حدمت سربازی معاف هستند.

معافیت تحصیلی

این نوع از معافیت حداکثر تا یک سال پس از فارغ تحصیلی از هر مقطع تحصیلی مجاز بوده و پس از آن فرد مشمول خدمت نظام وظیفه تلقی می‌گردد. این مقدار دارای یک نرخ رسمی بوده و فرد پس از آن جز دسته مشمولان قرار می‌گیرد. به این نرخ رسمی، سنوات تحصیلی می‌گویند.

حداکثر میزان سنوات تحصیلی جهت بهره‌مندی از شمول قانون معافیت تحصیلی

مقطع تحصیلی

حداکثر میزان سنوات

دیپلم و پیش‌دانشگاهی

یکسال پس از انصراف یا فارغ تحصیلی

کاردانی

دو و نیم سال

کارشناسی ناپیوسته

سه سال

کارشناسی پیوسته

پنج سال

کارشناسی ارشد ناپیوسته

سه سال

کارشناسی ارشد پیوسته

شش سال

دکتری پیوسته

هشت سال

دکتری تخصصی

شش سال

همچنین حداکثر سن مجاز جهت تحصیل در مقطع دیپلم و پیش‌دانشگاهی ۲۰ سال تمام می‌باشد و فرد پس از این سن جز دسته مشمولین محسوب می‌شود.

سوالات متداول در خصوص معافیت تحصیلی

افراد از چه سنی مشمول قانون وظیفه می‌شوند؟

تمام افراد ذکور ایرانی پس از ۱۸ سالگی و در ورود به سن ۱۹ سالگی مشمول قانون خدمت نظام وظیفه می‌باشند. این دسته از افراد حداکثر شش ماه پس از تمام شدن ۱۸ سالگی باید خود را جهت انجام خدمت نظام وظیفه معرفی نمایند.

دانش آموزان تا چه سنی مجاز به تحصیل می‌باشند؟

اینگونه مشمولان حداکثر تاپایان ۲۰ سالگی مجازند برابر ضوابط وزارت آموزش و پرورش ادامه تحصیل دهند ، رشته های تحصیلی تاثیری در این مدت زمان نخواهند داشت.به شرط آنکه وقفه تحصیلی نداشته باشند و دانش آموز عادی محسوب شوند.

دانشجویان انصرافی در چه شرایطی مجاز به تحصیل مجدد در دانشگاه خواهند بود؟

مشمولان در طی مدت تحصیل از دیپلم تا دکتری، حداکثر یکبار می‌توانند از تحصیل انصراف و مجددا به تحصیل بازگردند به شرط آنکه:

بیش از یکسال از مدت انصراف آنها از تحصیل نگذشته باشد.

انصراف قبل از سنوات مصوب تحصیلی صورت بگیرد و در مرحله سنوات ارفاقی نباشد.

انصراف از تحصیل در مقطع، با گرفتن مدرک تحصیلی مقطع پایین‌تر صورت نگرفته باشد.

مقطع جدید تکراری نباشد. (قبل از انصراف دارای مدرک این مقطع نباشد.)

آیا سربازان وظیفه می‌توانند جهت تحصیل از خدمت مرخصی بگیرند؟

درصورت قبولی اینگونه سربازان در مقطع کارشناسی وبالاتر و نداشتن غیبت اولیه ترخیص از خدمت صورت می‌گیرد و ترخیص برای ادامه تحصیل درمقاطع کاردانی مجاز نمی‌باشد.

آیا دانشجویان اخراجی مجاز به ادامه تحصیل هستند؟

خیر دانشجویان اخراجی تا پایان خدمت یا اخذ معافیت دایم، مجاز به ادامه تحصیل نمی‌باشند.

چه کسانی می‌توانند از معافیت تحصیلی دانش آموزی در خارج از کشور استفاده نمایند؟

فرزندان ایرانیان مقیم خارج از کشور، چنانچه هنگام ورود به سن مشمولیت (ماه تولد ۱۸ سال تمام) درمدارس ایرانی یا مدارس خارجی مورد تایید وزارت آموزش و پرورش مشغول به تحصیل در مقطع متوسطه باشند می‌توانند از معافیت تحصیلی استفاده نمایند.

شرط تحصیل درخارج از کشور چگونه است؟

مشمولان فارغ تحصیل از مقطع کارشناسی و بالاتر، به شرط عدم غیبت و سپری نشدن مدت حداکثر یک سال پس از فراغت از تحصیل می‌توانند با سپردن تضمین لازم جهت ادامه تحصیل از کشور خارج شوند. (ودیعه در حال حاضر مبلغ ۲۰ میلیون تومان می‌باشد.)

سنوات تحصیلی ارفاقی چیست و چگونه صورت می‌پذیرد؟

دانشجویانی که در مقاطع مختلف تحصیلی مشغول به تحصیل بوده و در سنوات اولیه تحصیلی موفق به فراغت از تحصیل نشده‌اند، در صورت تصویب کمیسیون موارد خاص دانشگاه و اخذ مجوز سنوات ارفاقی حداکثر ظرف مدت ۳ ماه از اتمام سنوات تحصیلی از طریق پلیس +۱۰ حداکثر به مدت یکسال می‌توانند از سنوات ارفاقی استفاده نمایند.

ضمنا این افراد پس از فراغت از تحصیل شامل قانون یکسال معافیت پس از فراغت از تحصیل می‌باشند.

معافیت پزشکی

مشمولین خدمت نظام وظیفه از لحاظ سلامت جسمی و روانی به چهار دسته زیر تقسیم می‌شوند:

کسانی که از لحاظ جسمی و روانی سالم هستند و مشکلی جهت انجام خدمت نظام وظیفه ندارند.

کسانی که به علت نقص عضو و یا سلامت روانی در شرایط سلامت کامل نیستند، اما قادر به انجام خدمات غیر رزمی (معاف از رزم) هستند.

کسانی که به علت ابتلا به بیماری موقتا قادر به خدمت نظام وظیفه نیستند. (معافیت موقت)

کسانی که به علت نقص عضو، شرایط جسمی و یا شرایط روانی قادر به انجام خدمت نظام وظیفه نیستند. (معافیت دایم)

وضعیت خدمتی هر یک از انواع معافیت‌های پزشکی

معاف از رزم

کسانی که به تشخیص کمسیون پزشکی نیروهای مسلح معاف از رزم تشخیص داده شوند از شمول خدمات نظامی معاف بوده و در بخش‌های غیر نظامی به خدمت گرفته می‌شوند. در زمان آموزشی نیز آموزش این افراد برابر دستورالعمل ابلاغی ستاد کل نیروهای مسلح مورد آموزش قرار می‌گیرند.

معافیت موقت

کسانی که به دلیل بیماری نتوانند به خدمت نظام وظیفه بپردازند در صورت تشخیص کمسیون پزشکی برای مدت حداکثر یکسال معافیت موقت داده می‌شود. پس از آن در صورت ادامه یافتن بیماری برای سال دوم نیز معافیت موقت صادر شده و در صورت ادامه دار بودن بیماری در سال سوم، به این دسته از افراد کارت معافیت دایم پزشکی تعلق می‌گیرد.

معافیت دایم

به آن دسته از مشمولانی که به تشخیص کمسیون پزشکی به دلیل ابتلا به بیماری یا وضعیت سلامت روانی قادر به انجام خدمت نظام وظیفه نباشند، کارت معافیت دایم پزشکی تعلق می‌گیرد.

مراحل دریافت معافیت پزشکی به چه صورتی می‌باشد؟

افراد می‌توانند پس از مراجعه به دفاتر پلیس +۱۰ و دریافت دفترچه راهنما و تکمیل اوراق مربوطه، مراجعه به پزشک معاین اولیه، انجام واکسیناسیون و تحویل مدارک تکمیل شده به دفاتر مربوطه مراحل دریافت کارت معافیت پزشکی را طی نمایند.

پس از معاینه توسط پزشک اول، در صورتی که مشمول سالم و یا معاف از رزم تشخیص داده شود، می‌تواند به رای پزشک اعتراض نماید. در این صورت پرونده وی به شورای پزشکی ارجاع داده می‌شود. در صورتی که وی به رای این شورا نیز اعتراض داشته باشد، پرونده وی به شورای عالی پزشکی ارجاع می‌شود. رای شورای عالی قطعی و غیر قابل اعتراض است.

فهرست بیماری‌ها، نقص عضوها و عدم رشدهای منجر به انواع معافیت

بیماری‌های عمومی (قد، وزن و جراحی‌های با دوره نقاهت بیشتر از یک ماه)بیماری‌های غدد داخلیبیماری‌های پوستی و بافت زیر پوستیبیماری‌های داخلی مغز و اعصاب (نورولوژی)بیماری‌های اعصاب و روانبیماری‌های جراحی مغز و اعصاببیماری‌های ریه و قفسه صدریبیماری‌های استخوان (اسکلت)بیماری‌های دستگاه گوارش و جراحی‌های عمومیبیماری‌های خونی و آنکولوژیبیماری‌های دستگاه ادراری تناسلیبیماری‌های فک، دهان دندانبیماری‌های چشم و عوارض بیناییبیماری‌های گوش، حلق و بینیبیماری‌های قلب و عروقبیماری‌های روماتولوژی و بافت همبندبیماری‌های عفونی

معافیت از طریق کفالت

مشمولان خدمت نظام وظیفه در صورت دارا بودن شرایط می‌توانند به عنوان کفیل معرفی شده و از معافیت کفالت بهره‌مند گردند.

رسیدن به سن ۱۸ سال تمام

نداشتن غیبت

یگانه مراقب یا سرپرست بودن

لیست افرادی که می‌توان کفیل آنها شد به این شرح است:

لیست افرادی و قوانین کفالت برای آنها

پدر

سن پدر باید بالای ۷۵ سال تمام باشد. فقط در صورتی می‌تواند کمتر از این سن باشد که دارای بیماری خاص باشد. این بیماری باید به تایید شورای پزشکی برسد. مشمول تنها فرزند پسر باشد و در صورتی که برادری دارد، این برادر به بیماری یا معلولیتی دچار باشد که نتواند از پدر مراقبت کند. همچنین اگر برادر بزرگتر در خارج از کشور باشد مشمول می‌بایست به خدمت سربازی اعزام گردد و شامل قانون کفالت نمی‌باشد.

مادر

مادر به دلیل طلاق (باید ۳۰ ماه از تاریخ طلاق گذشته باشد در غیر این صورت مشمول معافیت موقت می‌شود) یا فوت همسر تنها باشد. تنها مورد قابل پیگیری کفالت مادر فقدان شوهر برای وی می‌باشد و مشمول باید تنها فرزند پسر بالای ۱۸ سال تمام ایشان باشد.

خواهر

برای کفالت خواهر، پدر باید فوت کرده باشد و مشمول برادر تنی (از یک پدر و یک مادر) ولی باشد. همچنین برادر دیگری جهت سرپرستی وی موجود نباشد. در ضمن خواهر باید مجرد باشد. در مورد تجرد، فوت یا طلاق گرفتن خواهر ملاک نیست. اگر خواهر طلاق گرفته باشد یا شوهر وی فوت کرده باشد نیز می‌توان کفیل وی شد.

برادر بزرگ (بالای ۱۸ سال)

برای کفالت برادر بالای ۱۸ سال وی باید دارای بیماری تشخیص داده شود که نیازمند مراقبت است. همچنین پدر فوت کرده باشد و برادر دارای همسر و فرزندی نباشد. در صورتی که برادر دارای فرزند پسر زیر ۱۸ سال باشد نیز می‌توان کفیل وی شد.

برادر کوچک (زیر ۱۸ سال)

برای کفالت برادر زیر ۱۸ سال تنها ملاک فوت پدر و سن برادر کوچک می‌باشد. بیماری یا سلامت وی در این نوع از کفالت دارای اهمیت نیست.

پدربزرگ پدری یا مادری

برای کفالت پدربزرگ، پدربزرگ نباید دارای پسر و دختر باشد. همچنین مشمول تنها نوه مذکر خانواده باشد. پدربزرگ نیز باید دارای سن ۷۵ سال تمام بوده و یا اگر سنش کمتر از ۷۵ سال تمام است دارای بیماری خاص که به تایید شورای پزشکی می‌رسد باشد. در کفالت پدربزرگ مادری، وجود پدر مانعی برای کفالت نیست.

مادربزرگ پدری یا مادری

برای کفالت مادربزرگ، مادربزرگ نباید دارای پسر و دختر باشد. همچنین مشمول تنها نوه مذکر خانواده باشد. در این نوع از کفالت نوه‌های دختر اثری در گرفتن کفالت ندارند.

معافیت ایثارگران

برای دریافت معافیت یا کسری خدمت از طریق ایثارگران در نظر داشته باشید، این خدمت فقط به افرادی تعلق می‌گیرد که پدر، مادر، برادر، خواهر، همسر و یا فرزندشان در راه به ثمر رسیدن آرمان‌های انقلاب اسلامی، شهید، جانباز و یا جاویدالاثر شده‌اند.

به این ترتیب به ازای هر بیست و چهار ماه سابقه اسارت، بیست و پنج درصد جانبازی و یا سی ماه خدمت در مناطق عملیاتی یکی از فرزندان این افراد شامل معافیت از خدمت سربازی می‌شود.

همچنین اگر امتیاز یک نفر برای استفاده از این قانون به صورت تک آیتمی ممکن نباشد، امتیاز مجموع نیز قابل استناد می‌باشد.

نکات اختصاصی در مورد معافیت ایثارگران

معافیت جانبازان

جانبازان عزیزی که میزان جانبازی آنان ۱۰ درصد و یا بیشتر می‌باشد از انجام دوره ضرورت معاف می‌باشند. این موضوع البته هیچگونه تداخلی با حق استفاده فرزندان آنان از قانون معافیت ایثارگری آنان ایجاد نمی‌کند.

مشمولانی که با بانوان جانباز بالای ۲۵ درصد ازدواج کنند نیز، مشمول قانون معافیت از خدمت می‌باشند. البته برای ۵ سال نخست ازدواج معافیت موقت و در صورت استمرار ازدواج معافیت دایمی صادر خواهد شد.

کسر خدمت نیروهای مسلح و بسیج

کسر خدمت سربازی مخصوص ایثارگرانی است که حد نصاب معافیت یک فرزند را ندارند. در این صورت این کسر خدمت فقط شامل یک فرزند شده و فرزند یا فرزندان دیگر از قانون کسر خدمت نمیتوانند بهره‌مند شوند.

به عنوان مثال فردی ۵ درصد جانبازی و ۱۵ ماه سابقه جبهه دارد، این فرد فقط میتوانند از مجموع امتیازات یک فرزند را معاف کند و نمیتواند این دو مقدار را بر ای دو یا چند فرزند مورد استفاده قرار دهد.

کدام درصد جانبازی مورد تایید است؟

درصد جانبازی مورد تایید سازمان نظام وظیفه، همان عددی است که مورد تایید سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران است. به این صورت امتیازی به درصد جانبازی اعلامی سازمان نیروهای مسلح داده نمی‌شود.

معافیت با قاعده تلفیق

قاعده تلفیق یعنی استفاده از مجموع امتیازات جانبازی، خدمت در جبهه و اسارت. در این صورت فرد تنها میتواند یکی از فرزندان خود را معاف کند و فرزند یا فرزندان دیگر او فقط شامل قانون کسری خدمت سربازی خواهند شد.

به این صورت به ازای هر درصد جانبازی، هر ماه حضور در جبهه و هر ماه اسارت ۱۲ روز کسری خدمت به فرزند غیر غایب ایثارگر تعلق می‌گیرد.

به عنوان مثال:

۱۲ ماه جبهه معادل ۱۲۲ روز کسر خدمت

۵ درصد جانبازی معادل ۶۰ روز کسر خدمت

۲۰ ماه اسارت معادل ۲۴۰ روز کسر خدمت

معافیت فرزندان شهدا و جاویدالاثران

کلیه فرزندان شهدا و جاویدالاثران عزیز، پس از رسیدن به سن ضرورت از خدمت نظام وظیفه معاف خواهند شد.

معافیت برادران شهدا، جاویدالاثران، جانبازان و آزادگان

یکی از برادران عزیزان شهید، جاویدالاثر، جانباز و یا آزاده (با رعایت حد نصاب‌هایی که پیشتر ذکر شد) در صورتی که فاقد فرزند پسر باشد، میتوانند از قانون معافیت بهره‌مند گردند.

معافیت مددجویان

بر اساس ماده ۴۴ قانون نظام وظیفه انواع مختلفی از معافیت در این شاخه گنجانده شده است که به ترتیب زیر قابل بررسی می‌باشند.

انواع معافیت‌های ماده ۴۴

معافیت یک فرزند مادر فاقد شوهر تحت سرپرستی کمیته امداد یا بهزیستی

در این گونه از معافیت تعداد فرزندان پسر ملاک نیست، تنها انتخاب موثر در این نوع از معافیت فوت یا طلاق پدر و انتخاب مادر می‌باشد. در صورتی که پدر خانواده در حبس یا مفقودالاثر باشد فرزندان وی جز مشمولین نظام وظیفه محسوب می‌شوند.

در این نوع از معافیت غیبت مشمول مانع از رسیدگی به پرونده وی می‌باشد.

معافیت فرد دارای فرزند معلول

فردی که دارای فرزند معلول می‌باشد در صورت نداشتن غیبت می‌تواند از این نوع معافیت استفاده نماید.

معافیت تنها پسر خانواده‌هایی که دارای سه دختر هستند

در این نوع معافیت مشمول باید تنها پسر خانواده باشد و هیچ برادر زیر ۱۸ سال یا بالای ۱۸ سال نداشته باشد.

تاهل یا طلاق خواهران اثری در رسیدگی به این نوع از معافیت ندارد.

همچنین مشمول باید فاقد غیبت باشد و در صورت غیبت پرونده وی رسیدگی نخواهد شد.

معافیت ازدواج با بانوان دارای معلولیت جسمی-حرکتی

افرادی که با بانوان دارای معلولیت جسمی-حرکتی ازدواج میکنند، میتوانند از تاریخ عقد اقدام به دریافت کارت معافیت موقت نمایند و در صورتی که ازدواج آنها بیش از ۵ سال دوام یابد، مشمول می‌تواند تقاضای کارت معافیت دایم نماید.

در صورتی که قبل از پنج سال این دو نفر به دلیل طلاق یا فوت همسر از یکدیگر جدا شوند، مشمول می‌بایست ظرف مدت شش ماه وضعیت نظام وظیفه خود را مشخص نماید و در غیر این صورت برابر قانون با وی برخورد خواهد شد.

معافیت سنی (عفو رهبری)

این معافیت بر اساس سن افراد به آنها تعلق می‌گیرد و به طور کلی تمام افرادی که بیش از پنجاه سال از عمر آنها گذشته باشد، نیازی به درخواست معافیت ندارند و شناسنامه عکس‌دار آنها مشخص کننده وضعیت نظام وظیفه ایشان می‌باشد.

معافیت متعهدین خدمت

متعهدین خدمت به آن دسته از مشمولانی گفته می‌شود که پس از انجام دوره آموزشی بجای ورود به دوره ضرورت، با طی کردن مراحل خدمتی در واحدهای مربوطه مشمول دریافت کارت معافیت می‌باشند.

انواع تعهد خدمتی

متعهدین خدمت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی

مشمولین این وزارت خانه، پس از انجام دوره آموزشی و تامین نیازمندی‌های نیروهای مسلح می‌توانند ادامه خدمت خود را تا ۵ سال در وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی انجام دهند.

متعهدین خدمت وزارت آموزش و پرورش

مشمولین این وزارت خانه، پس از فارغ التحصیلی از دانشگاه‌های تربیت دبیر و گذراندن دوره آموزشی مابقی دوره خدمت مقرر خود را در این وزارت خانه انجام خواهند داد.

متعهدین خدمت سازمان هواپیمایی

داوطلبان شغل معلمی خلبانی در آموزشگاه فنون هواپیمایی به شرط سپردن تعهد و انجام ده سال خدمت و داوطلبان شغل تکنیسینی‌ هواپیما در این آموزشگاه به شرط سپردن تعهد و انجام دوازده سال خدمت از انجام خدمت وظیفه معاف خواهند بود.

متعهدین خدمت دولتی

نیروهای مسلح موظفند در اجرا اصل یکصد و چهل و هفتم (۱۴۷) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تعدادی از کارکنان وظیفه خود را بنا به درخواست دولت برای امور امدادی، تولیدی، جهاد کشاورزی، آموزشی، تحقیقاتی و پژوهشی، بهداشتی و درمانی مشروط بر این که به آمادگی رزمی نیروهای مسلح آسیبی وارد نیاید در اختیار دولت قرار دهد.

منبع: ایستخدام