پرتودرمانی چیست و چگونه انجام می‌شود؟

پرتو درمانی یکی از درمان های رایج سرطان است که از اشعه هایی با انرژی متراکم و قوی برای کشتن سلول های سرطانی استفاده می کند. پرتو درمانی اغلب از اشعه های ایکس استفاده می کند اما می تواند از پروتون یا دیگر اشکال انرژی نیز بهره ببرد.

کد خبر: ۱۱۲۳۸۹۴

تاریخ: ۲۱ خرداد ۱۴۰۱ - ۱۹:۰۳

به گزارش «تابناک»، اصطلاح پرتو درمانی معمولا برای پرتو درمانی نوع بیرونی مورد استفاده قرار می گیرد. در طول انجام این نوع از پرتو درمانی، اشعه های قدرتمند انرژی از دستگاهی در بیرون از بدن ساطع می شوند و دقیقا نقطه هدف گذاری شده در داخل بدن را تحت تأثیر اشعه قرار می دهند.

این در حالی است که طی نوع دیگر پرتو درمانی، یعنی پرتو درمانی داخلی که با نام براکی تراپی هم شناخته می شود، منبع اشعه داخل بدن قرار می گیرد.

پرتو درمانی از طریق آسیب زدن به مواد ژنتیکی که رشد و تقسیم سلول های سرطانی را کنترل می کنند، به آنها آسیب می زند. گرچه بهتر است بدانید که در طول این درمان هم سلول های سالم و هم سلول های سرطانی تحت تأثیر این آسیب کنترل شده قرار می گیرند و ممکن است تعدادی از سلول های سالم هم از بین بروند، اما به صورت کلی سلول های سالم بدن می توانند خودشان را ترمیم کنند. با این وجود هدف پرتو درمانی تنها نابود کردن سلول های سرطانی و به حداقل رساندن آسیب به سلول های دیگر بدن است.

پرتودهی ممکن است توسط دستگاهی خارج از بدن ( رادیوتراپی خارجی ) یا توسط منبع پرتو در داخل بدن ( رادیوتراپی داخلی ) یا توسط مواد رادیواکتیو باز درداخل بدن انجام شود ( رادیوتراپی سیستمیک ) . نوع پرتودهی به نوع تومور، تحمل بافت‌های سالم اطراف محل آن، مسافتی که پرتو باید در داخل بدن طی کند همچنین به سلامت عمومی بیمار، تاریخچه بیماری و اینکه آیا بیمار از روش‌های دیگر درمان استفاده خواهد کرد یا نه و مجموعه‌ای عوامل دیگر بستگی دارد . در بیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعدادی از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی، داخلی، سیستمیک همراه با هم یا جداگانه استفاده می‌شود.

رادیوتراپی خارجی: پرتودرمانی یا رادیوتراپی خارجی معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه، مغز، پستان، رکتوم، پانکراس، معده، گردن رحم، حنجره، ریه، پروستات و رحم استفاده می‌شود علاوه بر این رادیوتراپی خارجی ممکن است برای کاهش دردهای متاستاتیک یا مشکلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

پرتودرمانی حین جراحی (Intraoperative Radiotherapy): این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است. IIORT برای درمان تومورهای متمرکز که نمی‌توان آن‌ها را به‌طور کامل خارج کرد یا ریسک عود مجدد وجود دارد استفاده میشود. بعد از خارج کردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یک دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده می‌شود ( بافت‌های سالم اطراف به وسیلهٔ شیلدهای مخصوصی حفاظت می‌شوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری می‌شود این روش ممکن است در درمان تومورهای تیروئید، gynecological , colorectal روده باریک و لوزالمعده ( پانکراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومورهای مغز و سارکومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

پرتودرمانی تطبیقی سه بعدی 3D Conformal Radiation Therapy : رادیوتراپی تطبیقی برخلاف طرح درمان‌های قدیمی سه بعدی است و از کامپیوتر برای هدف‌گیری دقیق تر تومور استفاده می‌شود . امروزه بیشتر متخصصین سرطان‌شناسی از این روش استفاده می‌کنند . تصاویر سه بعدی CT، MRI، PET ویا SPECT تهیه و به کمک نرم‌افزارهای مخصوص، پرتوهایی که با شکل تومور مطابقت دارند طراحی می‌شود . چون در این تکنیک بافت سالم اطراف تومور به‌طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می‌توان استفاده کرد . استفاده از این روش در تومورهای Nasopharyngeal، پروستات ریه، کبد و تومورهای مغزی نتایج بهتری در برداشته‌است .

IMRT) Therapy Intensity-Modulated Radiation) : در این روش که یک نوع رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای x با شدتهای متفاوت برای انتقال دزهای متفاوت پرتو به نواحی کوچک بافت به‌طور هم‌زمان استفاده می‌شود . در این تکنولوژی نیز دزهای بالا به تومور و دزهای کمتر به بافت‌های سالم اطراف می‌رسد . در برخی تکنیک‌ها بیمار دز روزانه بیشتری دریافت می‌کند و زمان کل درمان کاهش و موفقیت درمان بیشتر می‌شود . IMRT ممکن است عوارض جانبی درمان را کاهش دهد. پرتودهی در این روش به وسیلهٔ یک شتاب دهنده خطی مجهز به کولیماتور Multileaf انجام می‌شود(کولیماتور به شکل دادن دقیق پرتوها کمک می‌کند). با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور می‌شوند . پرتوها تا حد امکان به‌طور دقیق با شکل تومور تطبیق داده می‌شوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراکز سرطان‌شناس به ندرت از این وسیله استفاده می‌کنند . این تکنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی، سروگردن، حلق بینی، پستان، کبد، ریه، پروستات و رحم مورد استفاده قرار می‌گیرد . IMRT برای هر بیمار یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

پرتودرمانی داخلی( Brachy Therapy ) : در این روش منبع تشعشع که در یک پوشش نگهدارنده کوچک پیچیده شده در داخل تومور یا بسیار نزدیک به آن قرار می‌گیرد و Implant یا ماده کاشتنی نامیده می‌شود. مواد کاشتنی ممکن است در شکل‌های مختلف مانند سیم‌های کوچک، تیوب‌های پلاستیکی ( کاتترها ) ribbans ( رشته‌ای ) کپسول یا به شکل دانه‌ای وجود داشته باشد . مواد کاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته می‌شوند . در رادیوتراپی داخلی ممکن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد . رادیوتراپی داخلی معمولاً به یکی از روش‌های زیر انجام می‌شود که هرکدام به‌طور جداگانه توضیح داده شده‌است . در هر سه روش از مواد کاشتنی سربسته استفاده می‌شود .

پرتودرمانی داخل نسجی (Interstitial Rediotherapy): در این روش ماده رادیواکتیو در داخل بافت یا نزدیک محل تومور قرار می‌گیرد . این روش در درمان تومورهای سر و گردن، پروستات، گردن رحم (Cervix )، تخمدان، پستان، نواحی لگن و اطراف مقعد استفاده می‌شود . در رادیوتراپی خارجی پستان ممکن است یک دوز بیشتر ( Boost ) به روش داخل نسجی یا خارجی به بیمار داده شود .

پرتودرمانی داخل حفره‌ای (Therapy Intracavitary): در این روش منبع رادیواکتیو به وسیلهٔ یک اپلیکاتور در داخل بدن قرار می‌گیرد . این روش معمولاً در درمان تومورهای رحم استفاده می‌شود . محققان در حال مطالعه و بررسی انواع رادیوتراپی داخلی برای درمان دیگر سرطان‌ها شامل پستان، Bronchial، گردنی، مثانه، دهانی، Tracheal ,Rectal، رحم و واژن هستند.

پرتودرمانی سیستمیک( پزشکی هسته‌ای ): در این روش از مواد رادیواکتیو مانند I131 Strontium89. به صورت خوراکی یا تزریقی استفاده می‌شود . این روش درمانی گاهی اوقات برای درمان سرطان تیروئید و لنفوم غیر هوچکینی بزرگسالان استفاده می‌شود . محققان در حال بررسی موادی هستند که بتواند برای درمان دیگر انواع سرطان استفاده شود .

عوارض جانبی رادیوتراپی
رادیوتراپی منجر به آسیب سلول‏های طبیعی بدن می‏شود و هر روز که از شروع درمان می‏گذرد مختصری بر شدت آن افزوده می‏گردد. این عوارض بر اساس محل و اندازه و نوع سرطان و داروهایی که بیمار مجبور است در حین رادیوتراپی مصرف کند و بر اساس دستگاه رادیوتراپی، متفاوت است. هیچ روشی وجود ندارد که بتواند پیش‏بینی کند، بیمار به چه میزان دچار عوارض ناشی از رادیوتراپی می‏شود. یک فرد ممکن است دچار عوارض بسیار مختصری شود و شخص دیگری با درمان مشابه دچار عوارض شدیدی در حین درمان و یا پس از آن گردد.

دو عارضه شایع رادیوتراپی؛ آسیب پوستی (خشکی پوست، خارش، پوسته‏ریزی، زخم شدن پوست، بروز تاول) و خستگی هستند. رادیوتراپی به سر و گردن و یا بخشی از دستگاه گوارش مانند معده و روده می‏تواند منجر به مشکلات گوارشی مانند احساس سوزش در دهان و گلو، خشکی دهان، اشکال در بلع، احساس تغییر مزه غذاها، تهوع و استفراغ و کاهش اشتها شود. با این حال حتی در صورت بروز این عوارض توصیه می‏شود از غذاهای با کالری بالا و پروتئین استفاده گردد.