«بهتر است در مواجهه با سارق مقاومت نکنیم»؛ اما پلیس و قانون کجا هستند؟

اخیرا فیلمی در فضای مجازی منتشر شد که در این فیلم، سربازی برای دفاع از یک بانوی بزه دیده که در معرض جرم سرقت قرار گرفته است، با ماشین خود به سارق حمله می‌کند و بعد از سرنگونی سارق، با ضرب و شتم او به دفاع از این زن می‌پردازد. همین فیلم با واکنش‌های زیادی در فضای مجازی مواجه شد.

کد خبر: ۱۰۹۱۲۵۲

تاریخ: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ - ۱۴:۰۴

حسین بشیری: «شهروندان در هنگام سرقت مقاومت نکنند»؛ این توصیه‌ای است که به تازگی یک مقام ارشد انتظامی درباره نحوه مواجهه با جرم «سرقت» و سارقان بیان کرده است. هرچند این توصیه تجربی و کاربردی، مبتنی بر تجربیات جامعه آماری گسترده‌ای از بزه دیدگان و مالباختگان خرد و کلان است که در پیچ و خم‌های اداری و بروکراسی‌های قانونی در پی حفاظت از مال خود یا برای احقاق حق از دست رفته خویش به آن دست یافته اند، اما آیا این توصیه از زبان مقامی که به عنوان رئیس پلیس پیشگیری تهران انجام وظیفه می‌کند، پذیرفته هست؟

به گزارش «تابناک»؛ جرم سرقت یکی از شایع ترین جرایم در جوامع است که عوامل متعددی در ظهور و بروز آن نقش دارند. از نحوه تربیت در خانواده گرفته تا سیاست‌های کلان اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی و سیاسی در وقوع این جرم در مقیاس‌های مختلف تاثیرگذار خواهند بود. متاسفانه یکی از حوزه‌های تاثیرگذار بر این جرم، اوضاع اقتصادی و همچنین مقدار بازدارندگی قوانین و اصلاح پذیری بزهکاران مرتبط با این جرم است. بر اساس یافته‌های جرم شناسی، جرم سرقت از جمله جرایم برگشت پذیر بوده که مرتکبین این جرم حتی پس از چندین بار کیفر باز هم اقدام به ارتکاب چنین جرایمی کرده و این گونه اعمال را به مثابه یک شغل برای خود فرض می‌دانند.

اخیرا فیلمی در فضای مجازی منتشر شد که در این فیلم، سربازی برای دفاع از یک بانوی بزه دیده که در معرض جرم سرقت قرار گرفته است، با ماشین خود به سارق حمله می‌کند و بعد از سرنگونی سارق، با ضرب و شتم او به دفاع از این زن می‌پردازد. همین فیلم با واکنش‌های زیادی در فضای مجازی مواجه شد و عموم کاربران این فرد را به عنوان یک شهروند وظیفه شناس و مسئول و دغدغه‌مند معرفی کرده و به تحسین او پرداختند و حتی گفته شد که اضافه خدمت او هم بخشیده خواهد شد.اما اگر همین سرباز در مواجهه با فرد سارق آسیب شدید بدنی به او وارد می کرد باز هم افکار عمومی می توانست چنین قضاوتی نماید و آیا مواد قانونی موجود از او حمایت می کردند؟

در ادامه واکنش‌های مرتبط با این موضوع یک مقام ارشد انتظامی با اشاره به کمک این سرباز وظیفه به یک خانم که مورد سرقت توسط سارق کیف قاپ در خیابانی واقع در پایتخت قرار گرفته بود، گفت: از آن سرباز شجاع تقدیر و تشکر می‌کنم درود بر غیرت و شرف این سرباز عزیز. رفتار این سرباز عزیز انسان دوستانه و معقول بوده و در شرایط مشابه ممکن است که هر شهروند مسئولیت پذیر دیگری نیز این اقدام سرباز را علیه سارق انجام دهد.

وی اما در ادامه اظهاراتش در بیانی هشدارگونه که از اهمیت بسزایی برخوردار است، تصریح می‌کند: باید حواسمان باشد تا در دفاع از خود و دیگران نباید از چهارچوب قانون خارج شویم. نباید اقدامی خشن‌تر و خطرناک‌تر علیه اقدامی که سارق در هنگام سرقت انجام داده، انجام دهیم و به او آسیب برسانیم تا در ادامه به دردسر نیفتیم. سرهنگ موقوفه‌ای تاکید کرد: توصیه ما به مردم این است که اگر دچار کیف قاپی شدند، به هیچ عنوان مقاومت نکنند، چون امکان دارد مورد حمله شدید سارق قرار بگیرند؛ لذا برای ما حفظ جان از مال شهروندان مهمتر است.

{$sepehr_media_1456594_800_300}

قانون درباره دفاع مشروع چه می گوید؟

درباره اظهارات این مسئول انتظامی، نکات مختلفی قابل بیان است؛ اما آنچه مهمتر به نظر می‌رسد که باید مورد توجه قرار گیرد، میزان آگاهی عمومی از قوانین مرتبط با دفاع مشروع و همچنین میزان پاسخگویی قوانی فعلی مرتبط با بحث «دفاع مشروع» است که باید بر آن مداقه گردد و رابطه متقابل آن با ظهور و بروز برخی جرایم دیگر بررسی شود. یکی از مهمترین مواد قانون مجازات اسلامی ماده ۱۵۶ آن است که بحث «دفاع مشروع» مورد اشاره قرار گرفته است.

ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی: هرگاه فردی در مقام دفاع از نفس، عرض، ناموس، مال یا آزادی تن خود یا دیگری در برابر هرگونه تجاوز یا خطر فعلی یا قریب الوقوع با رعایت مراحل دفاع مرتکب رفتاری شود که طبق قانون جرم محسوب می‌شود، درصورت اجتماع شرایط زیر مجازات نمی‌شود:
الف- رفتار ارتکابی برای دفع تجاوز یا خطر ضرورت داشته باشد.
ب- دفاع مستند به قرائن معقول یا خوف عقلایی باشد.
پ- خطر و تجاوز به سبب اقدام آگاهانه یا تجاوز خود فرد و دفاع دیگری صورت نگرفته باشد.
ت- توسل به قوای دولتی بدون فوت وقت عملاً ممکن نباشد یا مداخله آنان در دفع تجاوز و خطر موثر واقع نشود.
تبصره ۱- دفاع از نفس، ناموس، عرض، مال و آزادی تن دیگری در صورتی جایز است که او از نزدیکان دفاع کننده بوده یا مسوولیت دفاع از وی برعهده دفاع کننده باشد یا ناتوان از دفاع بوده یا تقاضای کمک نماید یا در وضعیتی باشد که امکان استمداد نداشته باشد.
تبصره ۲- هرگاه اصل دفاع محرز باشد، ولی رعایت شرایط آن محرز نباشد اثبات عدم رعایت شرایط دفاع برعهده مهاجم است. تبصره ۳- در موارد دفاع مشروع دیه نیز ساقط است جز درمورد دفاع در مقابل تهاجم دیوانه که دیه از بیت المال پرداخت می‌شود.

همان گونه از که از مفاد این ماده برداشت می‌شود برای اینکه همین سرباز شجاع دچار عواقب کیفری یا ضمان مالی از جهت آسیب به فرد سارق نگردد، باید همه بند‌های ماده در مورد اعمال وی صادق باشد تا او دچار عواقب کیفری مجازات و یا محکوم به پر داخت دیه آسیب وارده به فرد مرتکب جرم سرقت نشود.

«دفاع مشروع» در قوانین دیگر کشورها

درباره نحوه تحقق «دفاع مشروع» میان حقوقدانان جزا و جرم شناسی، اختلاف نظر‌های گسترده و عمیقی وجود دارد به طوری که برخی از آنان معتقدند، باید جرم محقق شده و بعد فرد بزه دیده به دفاع پردازد، ولی در مقابل برخی دیگر بر این باورند که اگر حتی احتمال وقوع جرم از سوی فردی داده شود و در برابر او اعمالی از جهت دفاع رخ دهد، می‌تواند از مصادیق دافع مشروع باشد و باید مرتکب را از عواقب کیفری و یا ضمان مالی معاف دانست.در نگاه به قوانین دیگر کشور‌ها هم دیده می‌شود که آن‌ها هم قوانین خاصی درباره نحوه دفاع مشروع و شرایط تحقق آن در نظر گرفته و سعی کرده اند با توجه به عرف حاکم بر جوامع خود به این موضوع نگاه نمایند.

ماده ۱۲۲-۵ قانون جزای فرانسه مصوب ۱۹۹۹: شخصی که در مقابل یک تهاجم ناموجه علیه خود یا دیگری در همان زمان مبادرت به اقدامی نماید که برای دفاع مشروع از خودش یا دیگری ضروری است، از نظر کیفری مسئول نیست، مگر آنکه میان اقدامات دفاعی به کار رفته و شدت حمله تناسب وجود نداشته باشد.
شخصی که برای متوقف کردن ارتکاب یک جنایت با جنحه علیه مالی مبادرت به اقدامی دفاعی نماید، جز در مورد ارتکاب قتل ارادی به هنگامی که این عمل به طور مطلق با هدف دنبال شده، ضرورت داشته باشد و تا هنگامی که اقدامات اتخاذی با شدت جرم متناسب باشد از حیث کیفری مسئول نیست.

بخش ۳۲ قانون جزای آلمان مصوب ۲۰۰۹: فردی که در جهت دفاع از خود مرتکب اقدامی شود، اقدامی غیر قانونی انجام نداده است. دفاع از خود به معنای اقدامی دفاعی است که برای دفع حمله‌ای فوری و غیر قانونی علیه خویش یا دیگری ضروری باشد.

بخش ۳۳ قانون جزای آلمان مصوب ۲۰۰۹: به فردی که به دلیل دستپاچگی، ترس یا وحشت در محدودیت‌های لازم برای دفاع از خود افراط نماید، نباید مسئولیت کیفری داد.

ماده ۲۰ قانون جزای چین مصوب ۱۹۹۷: هر فعلی که فرد در جهت متوقف کردن غیر قانونی و به قصد جلوگیری از صدمه وارد شدن به منافع دولت و مردم و یا منافع خود یا منافع افراد حقیقی اموال یا سایر حقوق مورد تجاوز علیه شخص متجاوز ضمن ورود دمه مرتکب شود، دفاع مشروع محسوب و فرد دارای مسئولیت کیفری نیست.

چنانچه عمل فرد که به صورت دفاع مشروع است، به طور واضح بیشتر از حد لزوم و موجب صدمه و زیان شدید شود، فرد مدافع دارای مسئولیت است، اما او می‌تواند از تخفیف مجازات یا معافیت از مجازات استفاده نماید.

آرای قضایی درباره دفاع مشروع

در مراجعه به آرای قضایی صادره هم می‌توان آرای بسیاری درباره تحقق یا عدم تحقق دفاع مشروع یافت؛ به طور مثال فردی که پس از مواجهه با سارق و اعطای کیف پول خود به او و سپس جدا شدن سارق از او مبادرت به پرتاب چاقو کرده و همین عمل او دفاع مشروع شناخته نشده و فرد مال باخته به عواقب کیفری و ضمان مالی محکوم شده است.

یا در پرونده دیگری درباره ضرب و شتم میان مالباخته و سارق فرد بزه دیده با ضربه‌ای به سر سارق موجب به کما رفتن او شده است که پس از بررسی شرایط خاص پرونده این عمل مرتکب دفاع مشروع شناخته و از عواقب کیفری و ضمان مالی معاف شده است؛ لذا به نظر می‌رسد، هرچند مفاد قانونی و محکمی درباره دفاع مشروع وجود دارد، در واقعیت و در لابلای پرونده‌های قضایی مواردی مشاهده می‌شود که متاسفانه فرد مال باخته به جای نشستن در جایگاه مدعی از جهت احقاق حق خود بر جایگاه متهم نشسته و مجبور شده است که عواقب کیفری عمل خود را متحمل شود.

نتیجه

اما به توصیه‌ای که در صدر مطلب بیان شد، برمی‌گردیم؛ یعنی اینکه «سعی کنید در مواجهه با سارق مقاومت نکنید!» این توصیه همان گونه که در ابتدای سخن گفته شد، شاید از سوی یک بزه دیده که به خاطر خطا در عمل خود و واکنش بیش از اندازه به جای بزه دیده به بزهکار تبدیل شده است قابل قبول باشد، اما این سخن و توصیه هنگامی از زبان یک مقام ارشد انتظامی قابل پذیرش است که تمامی سرقت‌های خرد ناکام مانده باشد یا تمامی اموال بزه دیدگان جرم سرقت در جامعه به آنان برگردانده شده باشد که در این حال می‌توان گفت هنگام مواجهه با یک سارق با آغوش باز به همکاری با وی پرداخته و مال خود را در اختیار فرد سارق قرار دهید و هیچ مقاومتی نکنید!

اما هنگامی که شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه موجب شده است که جبران مال از دست رفته در برخی موارد حتی ناممکن شود و نیز عده و توان قوای انتظامی در برابر پیشگیری یا مقابله یا کشف جرم سرقت به میزان قابل پذیرشی نرسیده باشد،توصیه به مقاومت نکردن، این مقام انتظامی کمی قابل تامل به نظر می‌رسد.

این یک واقعیت انکارناشدنی است که به دلایل شرایط اقتصادی، ظهور جرایم و سرقت‌های خرد در حال افزایش است و حتی انگیزه‌های بروز چنین اعمالی روز به روز بیشتر و به گواهی آمار و تجربه اکثر کسانی که در معرض سرقت مال قرار گرفته اند یا به مال خود دست نیافته اند یا اینکه مال مسروقه خود را مثلا تلفن همراه یا خودروی سرقتی خود را در شرایطی به آنان عودت داده شده است که باید آن را در حکم تلف مال دانست.

به هر حال شایسته است، از کنار چنین وقایع و جرایمی به سادگی عبور نکنیم و شرایط حاکم بر جامعه را با تمام جوانب آن در نظر بگیریم و این ضرورت را فراموش نکنیم که باید با بررسی همه جانبه و بروز رسانی قوانین به دنبال این باشیم که جایگاه بزه دیده و بزهکار عوض نشود.