روزی که حرم رضوی به خاک و خون کشیده شد

دهم ربیع الثانی ۱۳۳۰ قمری، معادل ۱۲۹۱ شمسی دو ساعت مانده به غروب، صدای توپ‌های روسی، مناجات زائران حرم رضوی را شکافت.

کد خبر: ۱۰۱۷۴۸۵

تاریخ: ۰۶ آذر ۱۳۹۹ - ۱۳:۴۸

به گزارش تابناک به نقل از تسنیم، ،واقعه معروف به «توپ بستن گنبد مطهر رضوی» در صدر فجایع هتک حرمت حرم مطهر رضوی قرار دارد که گستره وسیعی از حرم را مورد آسیب قرار داد. در اثر این حمله سردر‌ها و گلدسته‌های حرم ویران شد، خزانه آستانه قدس غارت شد و تعداد زیادی از زائران به شهادت رسیدند.

چه کسانی حرم را به توپ بستند؟

در این واقعه نیرو‌های نظامی روسیه در قالب قزاقخانه از زمان ناصرالدین شاه در ایران حضور داشته و مدت چند دهه مهم‌ترین نیروی نظامی ایران بودند.

نظامیان روس آن زمان در بسیاری از شهر‌ها از جمله گیلان، تبریز، رشت، قزوین و مشهد حضور داشتند. حمله قزاقان روسی مستقر در مشهد به حرم حضرت امام رضا (ع) حادثه‌ای بود که در حقیقت واکنش به ردّ اولتیماتوم روسیه به ایران برای انحلال ۴۸ ساعته «ژاندارمری خزانه» صورت گرفت.

ژاندامری خزانه نیرویی بود که مورگان شوستر آمریکایی خزانه‌دار کل ایران آن را برای وصول مالیات از متنفذین تشکیل داده بود (خرداد ۱۲۹۰) و یک افسر انگلیسی به نام «ماژور استوکس» که وابسته نظامی سفارت انگلیس بود را به ریاست آن گماشته بود. این اقدام سبب خشم روس‌ها شد که در آن زمان با انگلیسی‌ها تعارض منافع داشتند و از این رو دولت روسیه «ژاندارمری خزانه» را مخالف سیاست و منافع خود در ایران دانست و برای برچیدن آن ۴۸ ساعت ضرب‌الاجل اعلام کرد.

با وجود تعطیلی مجلس شورای ملی، نمایندگان جلسه اضطراری و فوق العاده تشکیل داده و به اولتیماتوم دولت روسیه اعتنایی نکردند. همین مسئله سبب شد تا قزاقان روسی در شهر‌های مختلف جنایاتی را مرتکب شوند و در مشهد نیز حرم مطهر امام هشتم را به توپ بستند.

گنجینه‌ای که از تاریخ حرم حکایت دارد

گنجینه تاریخ حرم رضوی که به نمایش اشیاء مربوط به حرم مطهر امام‌رضا (ع) اختصاص یافته است، در سال ۱۳۷۸ به منظور آشنایی بیشتر مردم با مراحل رشد و توسعه شهر مشهد و نیز حوادثی که در طی قرون بر اماکن متبرکۀ رضوی گذشته است، بنا شد و با توجه به ارتباط اشیای به نمایش گذاشته شده در این موزه با حرم مطهر امام رضا (ع)، در سال ۱۳۹۲ نام موزۀ تاریخ مشهد به موزۀ تاریخ حرم رضوی تغییر یافت.

گلوله توپ سربی از بقایای گلوله باران حرم مطهر امام رضا (ع) یکی از آثاری است که در ویترین گنجینۀ تاریخ حرم موزه مرکزی آستان قدس رضوی در معرض نمایش قرار دارد

مهدی قیصری نیک؛ معاون امور موزه‌های آستان قدس رضوی این گلوله را مربوط به گلوله باران گنبد مطهر به دست قزاق‌ها در دوران مشروطه عنوان می‌کند که در طبقه همکف موزه مرکزی آستان قدس رضوی در معرض دید زائران و مجاوران قرار دارد.

این گلوله کروی شکل دارای برجستگی‌هایی روی بدنه است که احتمالا از ذوب شدن توپ در هنگام شلیک بر آن ایجاد شده است. عکس تاریخی نیز از این واقعه در بین عکس‌های قدیمی حرم مطهر رضوی و مشهدمقدس در طبقه همکف موزه مرکزی آستان قدس رضوی به چشم می‌خورد که در آن نمایی از حرم مطهر امام هشتم (ع) پس از به توپ بستن گنبد این بارگاه منور توسط قزاق‌ها در سال ۱۳۳۰ قمری قابل مشاهده است.

الهه محبوب رئیس گروه اسناد مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی نیز به مجموعه‌ای از اسناد تاریخی مربوط به واقعه به توپ بسته شدن گنبد مطهر حرم حضرت ثامن الحجج (ع) توسط عمال روسیه تزاری در سال ۱۳۳۰ قمری اشاره می‌کند که در آرشیو این گروه نگهداری می‌شود.

از جمله این اسناد می‌توان به سند «مکاتبات بین مرتضی قلی طباطبایی با والی و اداره کارگزاری خارجه خراسان در موضوع برآورد هزینه‌های خسارات وارده به آستان قدس رضوی به واسطه به توپ بسته شدن حرم مطهر توسط روس‌ها و اعتراض ژنرال قنسول روس در مورد میزان و برآورد انجام شده آن؛ ۱۳۳۰ قمری» و سند «برآورد خسارت مالی و جانی وارد شده به آستان قدس رضوی در اثر بمباران قشون روس به حرم مطهر و اطراف آن در سال ۱۳۳۰ قمری که در سال ۱۳۳۷ قمری انجام شده است» اشاره کرد.

شاید تاریخ، کمتر واقعه‌ای به تلخی واقعه به توپ بستن حریم حرم رضوی را به خود دیده است. بنا بر اسناد تاریخی، تعداد مقتولین این جنایت تاریخی، حدود ٤٣٦ نفر گزارش شده است و قزاق‌های روس، پس از کشتار مردم و تخریب بی رحمانه، با اسب وارد صحن مطهر شده و بسیاری از آثار هنری و اموال خزانه حرم را به سرقت بردند.